[i].  Αντώνη Κ. Αντωνιάδη, «Σύγχρονη Ελληνική Αρχιτεκτονική» , Εκδόσεις Καραγκούνη – Άνθρωπος +Χώρος, Αθήνα, 1979 (Για Προβελέγγιο Βλέπε σσ 98-101).  «Το βιβλίο αυτό με συγκινεί... ήταν  η πρώτη φορά που κάποιος πρόσεξε το έργο μου κι’ έγραψε για μένα στην Ελλάδα» μου είχε πει ο Προβελέγγιος , όταν με κάλεσε να αποδεχθώ πρόταση που είχε κάνει  να μιλήσω γι’αυτόν στην τελετή ανακήρυξής του επίτιμου διδάκτορα του ΑΠΘ,  πρόσκληση που ποτέ δεν υλοποιήθηκε από το ίδρυμα.  

[ii] βλ. π.χ. Anthony C. Antoniades, “Architecture and Allied Design” Kendanll/Hunt, Dubuque , Iowa, 1986 ,σ.σ 296-297

[iii] βλ. π.χ Αριστομένη Προβελέγγιου : " Πολεοδομικά Προβλήματα " , Ανάτυπον εκ του περιοδικού "ΣΠΟΥΔΑΙ" της Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής , Αθήναι 1961 ,   "Το Πνεύμα της Πόλης  : Δοκίμια Πολεοδομικής Σκέψης 1956-1967" , έκδοση Αριστομένη Προβελέγγιου ,  Αθήνα 1974   ,    "Οδοιπόρος προς την πηγή", Γαβριηλίδης, Αθήνα, 1990 , και  "Υπόμνημα προς την  Ακαδημία Αθηνών", Αθήνα, Ιανουάριος 1974- οπου και αναφορά ολων των εργων του αρχιτέκτονα ως μέλος της ομάδας Le Corbusier, της ομάδας C.AP.E.M, και τις προσωπικές του εργασίες στην Ελλάδα και το εξωτερικό  . Επίσης σκέψεις και δείγματα της εικαστικής διάστασης   του αρχιτέκτονα θα βρει ο μελετητής και στον κατάλογο "Αριστομένης Προβελέγγιος" , Εκδοση Εθνικής Πινακοθήκης, Αθήνα 1982

[iv] Αναφέρομαι στο απαράδεκτο για μένα δημοσίευμα του  Δημήτρη Φιλιππίδη «Ο Αριστομένης Προβελέγγιος παίζει τις καθυστερήσεις», περιοδικό «ΑΝΤΙ»   νο. 676,  18/12/98,  σ. 46

 

2.Η αγωνία του Προβελέγγιου : Αγάπη στην αλήθεια και τους νέους                      

 του Αντώνη Κ.Αντωνιάδη

Η ζωή του Αριστομένη Προβελέγγιου είναι λίγο ως πολύ γνωστή, ιδίως στους φίλους,  τους συναδέλφους του και τους συναγωνιστές  του από τα χρόνια της κατοχής. Έχουν γράψει γι ‘αυτά άλλοι και τους τιμά*. Δεν θα μπω σ ‘αυτά.Κι ‘ούτε θ ‘ασχοληθώ εδώ με την  συνεισφορά του στα ευρύτερα θέματα του κλάδου  μέσα από τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων, που τον υπηρέτησε ενεργά , ως πρόεδρος , διοργανωτής και εισηγητής των πρώτων και αρκετών μετέπειτα συνεδρίων.Θα αναφερθώ στην αγάπη του για  τους  νέους , εκείνους που διέκρινε ότι ίδια μ ‘αυτόν αγωνίζονταν με ανιδιοτέλεια, όσους ήταν αφιερωμένοι  σε ιδέες και αγώνες για την αρχιτεκτονική, την  πολεοδομία, την Τέχνη και ένα καλλίτερο αύριο, το ψάξιμο με λίγα λόγια της «αλήθειας» . Και δεν θα μιλήσω πολύ εγώ . Θα τον αφήσω να τα πει μόνος του , όπως τα έκφρασε και τα είπε και σε μένα στα χρόνια που  ζούσα και δούλευα στο εξωτερικό αλλά και  τα τρία τελευταία της ζωής του , που με την παλιννόστησή μου είχα την ευκαιρία να τον επισκέπτομαι  επανειλημμένα  στη Γεωργίου Χατζηδάκι ή να μιλάμε με τις  ώρες στο τηλέφωνο. Και τελευταία χρόνια , πριν πιάσω εγώ το ακουστικό,  μίλαγε και με τον πατέρα μου που δεν τον γνώρισε ποτέ, ενώ πάντα είχε μια καλή κουβέντα όταν σήκωνε η μητέρα μου το τηλέφωνο. ¨Ήτανε βάλσαμο στ ‘ αυτιά της όσα της έλεγε για το γιο της , ένα-δυό χρόνια πριν κι ‘αυτή πεθάνει – ένα χρόνο πριν απ ‘αυτόν. Ήταν πραγματικά ΑΝΘΡΩΠΟΣ !  Ήταν φορές όταν πήγαινα που ανυπομονούσε να φύγουν τα κορίτσια που του έστελναν  από το κόμμα  να τον περιποιηθούν. Τους πρόσφερε  πορτοκάλια απ ‘ τη σακούλα που τού έφερνα , δείγμα της ευχαρίστησής του , κι ‘ότι ήταν ώρα να φύγουν  . Ήθελε να μείνουμε μόνοι να τα πούμε, για τους πάντες και τα πάντα. Μου είπε κι ‘ακουσα πολλά. Και πολύ λίγα, όσα από τα «θετικά» κι ‘ ενθαρρυντικά μου έλεγε, που είχανε σχέση με «νέους» φίλους που εκτιμούσε και θαύμαζε , τα πέρναγα εκεί που έπρεπε . Πολλοί τον είχαν πικράνει, αρκετοί τον απέφευγαν, καταλάβαινε κι ‘είχε παράπονο. Κι ‘εγώ όταν πέθανε δεν πήγα στην Κηδεία του. Δεν ήθελα να δω πρόσωπα  και ν ‘ακούσω εκείνα τα γνωστά, τα λόγια τα μεγάλα....

Μου είπε πολλά, για πρόσωπα και καταστάσεις , για άτομα και συκοφάντες  που τον κατέτρεξαν από όταν  ήταν ακόμη νέος , ή και αργότερα που γύρισε στην Ελλάδα να προσφέρει · άκουσα για άτομα που  έπαιξαν ως και το χαρτί των φρονημάτων-  το «αντικομουνιστικό» για να τον ξεκόψουν από δουλειές, από θέσεις σημαντικές  . Θα τα πω αυτά  όταν   θάρθει ή ώρα, ίσως και   μετά θάνατο, τον δικό μου το θάνατο · γιατί ή ιστορία πρέπει να διορθώνεται , έστω και για τους ελάχιστους εκείνους που αισθάνονται υποχρέωση και κάποτε τρέχουν στις υποσημειώσεις γι ‘αυτήν  . Πιστεύω σαν κι ‘αυτόν ότι ή αλήθεια απαγορεύεται, φιμώνεται , διώκεται και πολεμιέται λυσσαλέα όταν ενοχλεί το σύστημα , όταν πάει να ταράξει καταστάσεις και οικονομικά συμφέροντα .Τον είχανε  «δολοφονήσει» όσο ήταν ακόμη ζωντανός , παραμερισμένος , να στέκεται και ν ‘αγωνίζεται για τα κοινά, με το μυαλό ,την πέννα ,  και όποτε του δινόταν ευκαιρία ανταλλάσσοντας απόψεις με  νεότερους .  Τα δυο τιμητικά διδακτορικά ήρθαν πολύ αργά. Ακόμη κι ‘εκεί ορισμένοι δεν του κάνανε το χατίρι , ακόμη κι ‘εκεί χτυπήσανε... 

Καθαρογράφω τρεις τυπικές επιστολές του , από την εικοσαετή και πλέον φιλία μας. Αποδείχτηκε απόλυτα προφητικός. σε πολλά που μου έγραφε και με προειδοποιούσε . Όπως τάχε προβλέψει , έτσι ακριβώς συμβήκανε. Τα γράμματα του , μαζί με τα βιβλία του που μου χάρισε  , θα βρεθούν στο αρχείο μου . Μερικά τάχω ήδη μοιραστεί με φίλους που ξέρω ότι τους αγαπούσε και τον αγαπούσαν .  Αρκετά απ ‘όσα μου είπε γι ‘αυτούς είναι προσωπικά, αν και πολύ κολακευτικά· ταφήνω σ ‘αυτούς να  μιλήσουν, αν και όποτε θεωρήσουν ότι πρέπει ή αισθανθούν την ανάγκη.

Σιγά-σιγά θα γραφτεί ο τόμος. Μια μελέτη στον μεγάλο εκείνο κορμό των αναξιοποίητων και καρατομημένων ζωντανών απ ‘τη μαμά Ελλάδα παιδιών της ....

Επιστολή πρώτη § :

 

«Α.Προβελέγγιος                                               Αθήναι 17/4/80

Γ. Χατζηδάκι 11

Τηλ.2284748

Αχαρνών 162

Τηλ. 8642761                              (α) Την δ/σή σας κατόρθωσα να βρώ από

                                                         Τον Νίκο Χολέβα,ευχάριστη πρόσφατη    γνωριμία.

                                                     (β) στήν Αθήνα δεν εργάζομαι και   δεν θα

                                                            εργαστώ, η κατάσταση είναι εμετική.

                                                      (γ) το μυστικό της naiveté θα σας το πω όταν

                                                             θάρθει ή ωρα

                                                                       

Αγαπητέ φίλε

Μετά την (οριστική;) επιστροφή μου στην Ελλάδα έμαθα από σύμπτωση (βλέπωελάχιστο κόσμο) πως γράψατε για μένα στο βιβλίο σας Σύγχρονη Ελλ. Αρχιτεκτονική.

Το αγόρασα και έκτοτε διάβασα αρκετές φορές (ντροπή δεν είναι ) το κεφάλαιο που με αφορά, (το ολο εργο σας , οργανικά και σωστά γραμένο το διάβασα με κάποια προσπάθεια γιατί αυτός ο κόσμος που γνώρισα κάποτε δεν με ενδιαφέρει πιά ).

Θα  ήμουνα ανόητος να κρύψω με πόση χαρά διάβασα τις σελίδες που μιλάτε για μένα , πως , πόσο με γνωρίζετε ; Όμως το λίγο που έχουμε γνωριστεί (αν θυμάμαι καλά) πως σας βοήθησε να γράψετε με τόση διαίσθηση, ποίηση και καλωσύνη ;

Πράγματι το λίγο εργο μου ,αρκετό παρά τις αφάνταστες δυσκολίες –εσωγενείς , λόγο μακράς θήτευσης (44 χρόνια) , δεν το γνωρίζετε παρά αποσπασματικά, τόσο της Ελληνικής 10ετίας (57-67) όσο και των 24 χρόνων της Γαλλίας (το 67-79 είναι μόνο διδακτικό (πρωτότυπο-θαραλέο ;;) γιατί είχα την θέληση να κυρήξω το ασυμβίβαστο να διδάσκω και να ασκώ  επαγγελματική ζωή- στις συνθήκες κάτω από τις οποίες εβαλα το ερώτημα στον εαυτό μου-

Φυσικά δεν μπορώ να μη σας πω ευχαριστώ, αλλά και σας επαινώ, τόση οξυδέρκεια, ευαισθησία  και εμπιστοσύνη σας χαρακτηρίζουν.

Όσο για τους άλλους όταν τους επαινείτε, συχνά, αλλά με  την ακρη των χειλιών , εκτελώντας την εργασία του αντικειμενικού ιστορικού μελετητή, τότε αντικαθιστάτε το προσωπικό εκλεκτικό αίσθημα με την καταγραφή της πραγματικοτητας , όπως αυτή έχει , και αυτή ήταν η αποστολή του σοβαρού εύστοχου και χρήσιμου εργου σας-

Ελπίζω να σας συναντήσω, το εύχομαι πολύ. Μη γνωρίζοντας το πρόγραμμά σας σας δίνω το δικό μου. Φεύγω στη Σίφνο ως τη 10/5.-  Μέσα Ιουνίου θα πάω στο Παρίσι κι ‘από κει στη Βενετία- Από τα μέσα Ιουλίου θα  είμαι στην Αθήνα (δ/σεις –τηλεφ. 1^η σελίδα) ή στη Σίφνο χωριό Καταβατή, τηλ. 0284-31 287. Θέλω να σας στείλω βιβλία μου οπου μου πήτε-Με χαρά να σας δω. Με θερμή φιλία 

                                                                                                   Απροβελέγγιος            »

 

Ιντερλούδιο : Ο καθηγητής Δρ.Ν. Κ (και για να μη λερώνουμε το κείμενο ας βρει ο ενδιαφερόμενος μελετητής το ακριβές του όνομα- τα αρχικά αυτά είναι μόνο δικά του) , είχε οπωσδήποτε την δική του γνώμη για το συγκεκριμένο βιβλίο που συγκίνησε κι ‘έγινε αφορμή της πιο κοντινής μου επαφής με τον Προβελέγγιο.   Επειδή ο συγκεκριμένος είναι ενδεικτικός του τύπου  των κριτικών, «συναδέλφων» και συνανθρώπων, που  «καρατομούν » με το ψέμα τη  συκοφαντία την υποκρισία και την «επιστημονικοφάνεια» και καταστρέφουν  άλλους ανθρώπους ζωντανούς, προφανώς όπως απεδείχθη εκ ‘των πραγμάτων εκ ‘των υστέρων στην περίπτωσή του, για καθαρά επαγγελματικούς λόγους, κι ‘επειδή όλα τα στοιχεία είναι καταγεγραμμένα σε δημόσια έγγραφα, ιδρύματος –του ΕΜΠ , που ανέχτηκε τέτοιες ακατονόμαστες νοοτροπίες και «καθηγητές» στους κόλπους του, την δημοσιεύω, αντίλογο στον  Προβελέγγιο , και οπωσδήποτε και για μια «αντικειμενικότερη» αντιμετώπιση,  πέρα από τα καλά λόγια του φίλου μου , γύρω από μένα και το έργο μου,.

Απαντώντας λοιπόν ο Δρ.Ν.Κ στον  Καθηγητή Χαράλαμπο Μπούρα, τον εκ ‘των κορυφαίων ακαδημαϊκών δασκάλων του τόπου μας, διακεκριμμένο  Ιστορικό της αρχιτεκτονικής και πρόεδρο των εργασιών της αποκατάστασης του Παρθενώνα , δηλ. ιστορική φυσιογνωμία της  εποχής μας, ο οποίος ήταν και ο κύριος υποστηρικτής της υποψηφιότητας του υποφαινομένου , κατά την συνεδρία εκλογής καθηγητή της 18^ης Δεκ.1991 , είπε, αναφερόμενος στο βιβλίο μου , και αντιγράφω απ ‘τα πρακτικά, τα πάρα κάτω 

 

« Εγώ το θεωρώ , εξαιρετικά επικίνδυνο που βγήκε αυτό το βιβλίο , κύριε Μπούρα. Εξαιρετικά επικίνδυνο. Εκείνη την εποχή μάλιστα θεωρώ ότι ήταν μια διαστρέβλωση πλήρης και ήτανε θα τολμούσα να έλεγα, ότι ήταν ένα λάθος του συγγραφέα και έπρεπε να καταδικαστεί αμέσως. Τον άνθρωπο τον ήξερα ως σπουδαστή. Και έτυχε να το πω σε ορισμένους συναδέλφους, μάλιστα που έχουν συνεργάτες. Είναι λάθος το πρώτο βιβλίο της Αρχιτεκτονικής , της νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής να είναι γραμμένο κατ ‘ αυτόν τον αδόκιμο τρόπο, για να πω  μόνο αυτό. Είναι λάθος.

Kαι ευτυχώς  που δεν άργησε ένα δόκιμο βιβλίο να βγει και κατά κάποιο τρόπο δεν έμεινε αυτό στην ελληνική βιβλιογKραφία. Το είπατε κι ‘εσείς εξάλλου. Θεωρώ λοιπόν ότι δεν πρέπει καν να θίγεται , καν να αναφέρεται αυτό το βιβλίο».

(τονισμένη γραφή τελευταίας φράσης ανωτέρω από τον παρόντα συγγραφέα- τα εντός εισαγωγικών από σ.116, Πρακτικό Κοινής Συνεδρίας Γενικής Συνέλευση και Εκλεκτορικού Σώματος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων-Συνεδρίαση της 18^ης Δεκεμβρίου 1991 ,ημέρα Τετάρτη ώρα 9.30π.μ .στην αίθουσα 101 του Κτιρίου Αβέρωφ ) -  ήταν στη ίδια αίθουσα αγαπητέ μου κύριε Προβελέγγιε, που μας είχε καλέσει και τους δυό ο Νίκος Χολέβας κι ‘έδωσες την υπέροχη διάλεξή σου στους φοιτητές του , που αργότερα την  έβαλε μαζί με την δική μου , στον ίδιο τόμο)

 

.........Ναι, Έλληνας καθηγητής της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ ο Δρ.Ν.Κ , που ζητούσε να διαγραφεί απ ‘τη βιβλιογραφία το πρώτο βιβλίο που γράφτηκε- το όποιο βιβλίο, θα έλεγα εγώ , έτσι απλά, μια φράση καρμανιόλα πνευματικής  δολοφονίας  «δεν πρέπει καν να θίγεται ,καν να αναφέρεται αυτό το βιβλίο». Κ ‘έμεινε αυτός ο άνθρωπος με αυτή τη νοοτροπία να «εκσυγχρονίσει» την Ελλάδα ....  

 

Δεύτερη επιστολή:      

 

«Αθήναι  5/11/ 82

Κον. Α. Αντωνιάδη

 

 

Αγαπητέ μου φίλε

Ελαβα τις ευχές σας και τα καλά σας λόγια-

Σας δίνω κι ‘εγώ θερμότατες ευχές για υγεία και κάθε ευτυχία σ ‘εσάς και την οικογένειά σας.

Επωφελούμαι για να επικοινωνήσω ακόμα, σύντομα από το χώρο , λιγώτερο απ ‘όσο επιθυμώ – Μια μέρα πρέπει ν ‘ανταμώσουμε για να μιλήσουμε διεξοδικώτερα.

Η Ελλάδα νοσεί. Γράφω αυτή την κοινοτυπία για να σας κατατοπίσω κι ‘ισως σας προφυλάξω από ενθουσιασμούς και πράξεις που θα σας έφερναν απροετοίμαστο μπροστά στην πραγματικότητα.

Πρέπει ισως να διευκρινίσω πώς γύρισα στην Ελλάδα  το καλοκαίρι του 79 ( σε ηλικία 65 χρονών) χωρίς καμιά επιδίωξη προσωπική, χωρίς αυτάπατες, ελπιζα ομως να συνεχίσω τους αγώνες μου που είχα διακόψει το 1967.

Ίσως ξέρετε πως στη διαρκείς των 12!/2 χρόνων της  απουσίας μου 11 ακριβώς χρόνια δίδαξα σαν καθηγητής ά κατηγορίας ( το τονίζω αυτό γιατί στο χαμερπές συνάφι μας αυτοί  οι ασήμαντοι τύποι) ταυτόχρονα σταματούσα κάθε επαγγελματική εξάσκηση της αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας πιστεύοντας στο ασυμβίβαστο από την άποψη του χρόνου, του ήθους , και της γνώσης (που πρέπει ασταμάτητα να ανανεώνεται και να μετουσιώνεται για τον διδάσκοντα , μέσα στα ίδια τα  πλαίσια της διδασκαλίας του).

Στους πρώτους μήνες της διαμονής μου στο Παρίσι ύστερα από υποβολή φακέλου με τις εργασίες μου είχα ονομαστεί στον πίνακα των εμπειρογνωμόνων σε επίπεδο συμβούλου Κυβερνήσεως για τη χωροταξία και Πολεοδομία χωρών «εν αναπτύξει» όπως κατ ‘ ευφημισμό ονομάζουν τις χώρες που οι  διεθνείς οργανισμοί βοηθούν αλλά και ξεστρατίζουν και εκμεταλεύονται. (αν και προτάθηκα για τη Λιβύη (1967) και τη Μαδαγασκάρη (1968) απέφυγα να πάω, τα καθεστώτα τους ευτυχώς άλλαξαν λίγο μετά) – ( ο διορισμός μου και λόγοι οικογενειακοί μ ‘έκαναν μετά να προτιμήσω την Ευρώπη).

Γυρίζοντας τώρα στην Ελλάδα βρέθηκα μπροστά σε  μια αναδιοργάνωση του κατεστημένου , Καραμανλισμό και του καινούργιου (στον Τεχνικό Κόσμο είναι το ίδιο) που κατάλαβα την (προσωρινή τουλάχιστον) ήττα κάθε ιδανικού- έτσι σιώπησα και αποτραβήχτηκα από κάθε απόπειρα επαφής, δράσης ή επιρροής. Όσο μπορώ να προβλέψω η καταστροφή του Ελληνικού χώρου και πόλεων κι΄ οικισμών θα συνεχιστεί και θα φτάση στην ολοκλήρωση – ( ή κοντά)

Βρίσκομαι σε αμηχανία κυρίως στο  θέμα της παιδείας της επιστήμης και του ήθους και το γεγονός της συσώρευσης χιλιάδων νέων αρχιτεκτόνων με διαφορετικές προελεύσεις , μορφώσεις , επίπεδα και ανατροφή, αποκλείει για το προσεχές μέλλον κάθε απόπειρα αντίδρασης και αναγέννησης και οδηγεί μοιραία στον οππορτουνισμό και τον πανικό.

Για πρώτη φορά στη ζωή μου «νίπτω τας χείρας μου» · έτσι ζω ανάμεσα στο σπίτι μου, το ατελιέ μου και την Σίφνο, προσπαθώντας να περισώσω τις ιδέες μου , τις αναμνήσεις μου και ίσως και τη συσωρευμένη εργασία μου, από την οποία ένα μεγάλο κομμάτι έμεινε αχρησιμοποίητο.

Γι ‘αυτό και μόνο σας λεω προσέξτε. Είναι τώρα πιο αφιλόξενη πιο φεουδαρχική, πιο επικίνδυνη ή χώρα μας, «χώρα παρακμής».

Η Τυπική κι ‘υπεύθυνη δεξιά έπεσε εκλογικά, αλλά άφησε δομές, ενοχές και συνενοχές ακαίραια, Κατάλιπα φοβερά απάνω στον Κοινωνικό και εθιμικό χώρο, στις συνειδήσεις, το υποσυνείδητο, στο περιβάλλον και την συμπεριφορά.

Λυπάμαι τη Γη, λυπάμαι την ιστορία, λυπάμαι τη φτωχολογιά. Εσείς μόνο προσέξτε, χωρίς απαισιοδοξία.

       Και πάλι ευχές  θερμές, υγεία και δουλειά  με πολύ φιλία βαθειά , ριζωμένη , ακούραστη

                     Απροβελέγγιος.»

 

 

Τι να πω στον Προβελέγγιο ; Ότι ο τύπος πού έριξε την ψήφο «ουδείς» στην ψηφοφορία για την εκλογή καθηγητή στην περίπτωσή μου, το 1991, ψήφος που  τελικά έβγαλε την εκλογή «άγονη» , γιατί έτσι το μαγείρεψαν την τελευταία βδομάδα, είπε σε φίλη εργολάβο που μετά από χρόνια μου το μετέφερε, «αν φέρναμε αυτόν θα μας έκλεινε τα γραφεία». Είχα πάρει θέση πάνω σ ‘εκείνο που πίστευα , το οποίο πίστευε κι ‘ο Προβελέγγιος, αυτό που είχα μάθει και μέσα απ ‘το οποίο πορευόμουνα στην Αμερική, ότι ο πρωταρχικός ρόλος του ακαδημαϊκού δάσκαλου ήταν το πανεπιστήμιο και ή διδασκαλία, κι ‘όχι το επαγγελματικό του γραφείο κι ‘οι εξωπανεπιστημιάκες δραστηριότητες. Και τώρα, είκοσι χρόνια αργότερα από το πάρα πάνω γράμμα και έντεκα από την δική μου εμπειρία στο ίδιο θέμα , τίποτε δυστυχώς δεν έχει αλλάξει στο σημείο αυτό στον τόπο μας. Κι ‘αν δεν αλλάξει, αν δεν αλλάξει η νοοτροπία περί του «ασυμβίβαστου» των δυό δραστηριοτήτων, πού απαιτεί και αλλαγή «ήθους» εκ ‘μέρους των ακαδημαϊκών δασκάλων, τίποτε δεν πρόκειται ν ‘αλλάξει σ ‘αυτόν τον τόπο. 

 

 

Την δεύτερη μέρα μετά την πρωτοχρονιά του  ‘84, μου έστειλε την πάρα κάτω ευχετήρια κάρτα για τον καινούργιο χρόνο. .

Την τιμώ τόσο, όχι για τα προσωπικά του παράπονα της εποχής και τα βιβλία που  θεωρούσε «σοφά  αδέλφια» , αλλά γιατί  με σκέφτηκε μια τόσο σπουδαία για τον καθένα μας μέρα, την δεύτερη μέρα του Νέου έτους ·   τονωτική ένεση , που μόνο όσοι έχουν ζήσει μακριά απ ‘την πατρίδα καταλαβαίνουν, μια υπέροχη κάρτα για αυτοεξόριστο φίλο αρχιτέκτονα από αρχιτέκτονα !  

Έγραφε στο πίσω μέρος στην κατακόρυφη διάσταση της κάρτας  :

 

«                    Αθήναι 1/2/84

Αγαπητέ μου κ.Αντωνιάδη.

Ευχαριστώ θερμά-Χίλιες ευχές γιά

τον καινούργιο χρόνο-υγεία και

θάρρος στη σκέψη και στη δράση-

Γιατί αργησα να απαντήσω ;

Από τις 3 Δεκέμβρη πού γύρισα

απ ‘το Παρίσι ως τώρα κλείστηκα

μεσ ‘τον εαυτό μου και τα βιβλία , αυτά

τα τόσο σοφά αδέλφια, γυρεύοντας μια

ασκητεία μια προσευχή, γιατί

είχαμε αλλεπάλληλες εκδηλώσεις

(50 χρόνια των C.I.A.M και συνέδριο

των Αρχιτεκτόνων που τελειώνει

απόψε. Παρά τον εξοστρακισμό

μου, έτσι ή αλλοιώς , περνάω

κάποια μυνήματα , όσο θα  μπορώ.

Ευχές, μ ‘αγάπη

Απροβελέγγιος»

 

 

 

Περίπου ένα χρόνο αργότερα, στις   22 Νοεμβρίου 1984, του έστειλα κι ‘εγώ τις ευχές μου από  το Τέξας , με την επιστολή που παραθέτω  . Ή αιτία ήταν ένα σλάιντ από έργο του πού είχα συμπεριλάβει σε διάλεξή μου, κι ‘ένα ποίημα που είχα γράψει μετά από μια «σχεδόν» τραυματική εμπειρία   που για δυό τετραγωνικά μέτρα   παρά λίγο να μου απορρίψουν τα σχέδια της πολυκατοικίας της Σαρωνίδας ,  να μου έχουν καταστρέψει δηλαδή όλο το ρυθμό μιάς αρχιτεκτονικής σύλληψης πού έμελλε την εποχή εκείνη, το 1985, να αποβεί πρωτοποριακή για την Ελλάδα, με διεθνή αναγνώριση, άσχετα κι ‘αν εδώ   απαξίωσε να πάει να τη δει γνωστός φίλος «κριτικός» που την εποχή εκείνη είχε «επιστρέψει» στους κόλπους του «γνωστού»   «κριτικό-ακαδημαϊκό-εκδοτικού» κυκλώματος , αν και την τίμησε ο Σύλλογος αρχιτεκτόνων, που φιλοξένησε στο δελτίο του ΣΑΔΑΣ άρθρο μου για το έργο.

Ας πάμε όμως στο γράμμα και το ποίημα , με όλα του τα ορθογραφικά λάθη των προ τον κομπιούτερ Ελληνικών μου , και με το ανακάτεμα ενικού και πληθυντικού, το μίγμα  οικειότητας και σεβασμού που    με διακατείχε απέναντι του. Με  τον ενικό , έτσι , υποσυνείδητα,  προσπαθούσα να του δείξω ότι δεν μας χώριζε ηλικία , ιδέες και νοοτροπία  , ενώ με τον πληθυντικό , που κι ‘αυτός έβγαινε υποσυνείδητα , όποτε έβγαινε , άφηνα να διαφανεί  ο μεγάλος σεβασμός που έτρεφα απέναντί του για την πείρα, ηλικία του , την ιστορία του κι ‘εκείνο που αντιπροσώπευε.

 

 

«22  Νοεμβρίου 1984

Τέξας

 

Αγαπητέ μου Κύριε Προβελέγγιε,

                Σού στέλνω πολύ πρόωρα τις ευχές μου για τα Χριστούγεννα και τις γιορτές ωστε να σε  πετύχω , πρίν φύγεις τυχών γιά το Παρίσι.  Έχω προσπαθίσει τόσες φορές να σε βρώ (το καλοκαίρι που ήμουν στην Ελλάδα πήρα επανειλημμένως τηλέφωνο Αθήνα και Σίφνο, μά τίποτε ). Ο Χολέβας μου είπε ότι ισως λείπατε στη Γαλλία.

               Πέρισυ έγραψα αυτό το ποίημα αμέσως μετά που ελαβα την κάρτα σου με τις ευχες για το  ‘84. Είχα τις σκοτούρες μου , με είχανε πρίξει απ ‘την Αθήνα με μια άδεια που προσπαθούσα να βγάλω για μια «πολυκατοικία» στη Σαρωνίδα, που δεν έπρεπε να γίνει πολυκατοικία. Τελικά τα κατάφερα κι ‘ελπίζω όταν τελικά τελειώσει να δώσει μια σπρωξιά προς τα μπρός (Δυστυχώς ο πελάτης μου έχει τα δικά της κι ‘ο θεός βοηθός).

Θάρθω στην Ελλάδα για τα Χριστούγεννα- 15 Δεκ. – 11 Ιανουαρίου. Θα ξαναπάρω τηλέφωνο κι ‘ελπίζω αν δεν είστε στο εξωτερικό , να βρεθούμε.

Πολλούς Χαιρετισμούς

Και τις ευχες μου

Αντώνης Κ.Αντωνιάδης

 

Υ.Γ Θυμήθηκα και γράφω σήμερα γιατί κοίτταγα ένα slide δικό σας από μια διάλεξη που θα δώσω σήμερα το βράδυ στους φοιτητές μου»

 

Το Ποίημα που ειχα επισυνάψει   :

Συντελεστής καλύψεως

κόψ ‘αποδώ

κόψ ‘αποκεί

 

Δεν καταλαβαίνουν

ετούτοι στα γραφεία

Τι θες μακέττες

Και σοφία

 

Τετραγωνικά , κομπιούτερς,

μην πας ούτ ‘ένα πάρα πάνω,

κόψε τη λύση,

χάλασε σκέψη, ρυθμό,

ομορφιά

          Τα τετραγωνικά

          νάναι σωστά.

Δυό στα έκατόν ογδόντα οχτώ

Δυό μήνες δουλειά χαμένοι

          Τι ιδέες κι ‘αισθητική

          κάνε το πακέτο, κι ‘όπως βγεί.

 

Συντελεστής καλύψεως

Συντελεστής δομήσεως,

ή Pilotis ή δυόροφο

Τίποτες αναμεταξύ.

Πλάνταξε λοιπόν κι ‘εσύ.

 

Τι Σίφνος, Τι Τέξας, Τι Παρίσι

.....Ο καφές ο Τούρκικος δεν ξαίρει Αρχιτεκτονική

 

                        Α.Κ. Αντωνιάδης

                                  1984

 

 

........Τελικά ή αγωνία του Προβελέγγιου , είχε γίνει και δική μου. 

 

Αντώνης Κ.Αντωνιάδης

Ϋδρα / Οκτώβρης 2002