Αρχιτεκτονική και τα Στάδια της Ζωής

Όταν ήμαστε νέοι, σπουδαστές ή μόλις τελειόφοιτοι νεαροί αρχιτέκτονες , τότε που κόβουμε εύκολα τη μπάλσα και τα χαρτόνια για τις μακέτες μας , έχουμε έρωτα με τα πολλά επίπεδα, μας αρέσει η τρισδιάστατη πολυπλοκότητα και η οικουμενικότητα του εσωτερικού χώρου-πολλά σκαλιά, πολλά επίπεδα δραστηριοτήτων. Πάρ’ όλο που σε πάρα πολλούς από μας στα πρώτα βήματα των νιάτων μας είναι μάλλον δύσκολο να σκιτσάρουμε κατ ‘αρχήν πέρα από την κάτοψη, μόλις αποκτήσουμε μια σχετική ευκολία, και αφού έχουμε δει μερικά έργα ινδαλμάτων μας ,δημοσιευμένα σε περιοδικά, γινόμαστε εύκολα ακόλουθοι της τρισδιάστατης πολυπλοκότητας . Οι νεαρότεροι αρχιτέκτονες είναι ευθυγραμμισμένοι με την αρχιτεκτονική της «τομής» και της τρισδιάστατης διαφάνειας (section and three-dimensional transparency).

Όταν ήμουν νέος και δούλευα στο γραφείο του Paul Rudolph στην Δυτική 59^η οδό της Νέας Υόρκης, ακριβώς απέναντι απ’το Ξενοδοχείο Πλάζα , δεν το σκεφτόμουνα ούτε στιγμή να σκαρφαλώσω στα διάφορα επίπεδα εργασίας του γραφείου · μάλιστα θυμάμαι όλοι ζηλεύαμε τον Micky Kamoto, τον Ιάπωνα αρχιτέκτονα που σχεδίαζε τα υπέροχα προοπτικά του αφεντικού μας, με το σχεδιαστήριο του να αιωρείται προβολικά πάνω απ’τα κεφάλια μας. Η τρισδιάστατη υπόσταση του χώρου ενισχύονταν από τις γλάστρες των σπαραγγιών που κρέμονταν απ’το ταβάνι, κι’ ένωναν οπτικά τα διάφορα επίπεδα. Αυτού του είδους ο χώρος είχε γίνει έμμονη ιδέα μου και προκατάληψη για πολλά χρόνια.

Είχα κάνει τόνους σκίτσα , ονειρευόμενος το δικό μου σπίτι, πως θα ήταν γεμάτο επίπεδα, που εξ’ άλλου δικαιολογούνταν από το επικλινές του οικοπέδου που είχα αγοράσει στην Ύδρα το 1962, πριν φύγω για τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην Αμερική.

Και δεν ήμουν μόνο εγώ. Όλοι στο γραφείο ήταν θιασώτες της τρισδιάστατης συνέχειας των χώρων που έχτιζε το αφεντικό μας , ο διάσημος Paul Rudolph , που είχε μάλιστα γράψει σ’ένα άρθρο του , ότι οι τομές των κτηρίων του «ήταν κατόψεις του Mies γυρισμένες κατακόρυφα ».

Μετά από χρόνια, όταν ήμουν σαρανταπέντε, τα κατάφερα να χτίσω το δικό μου σπίτι στο νησί. Και υλοποίησα τελικά ότι σκιτσάριζα για εκείνο το οικόπεδο στα εικοσιεφτά μου· Ένα σπίτι με πολλά επίπεδα, με ταράτσες και σκαλιά χωρίς στηθαία, όλα τους εμπνευσμένα απ’το γραφείο του Rudolph, απ’το παλάτι της Κίρκης και από το περιστατικό του Ελπήνορα στην Οδύσσεια.

Τα κατάφερα δηλαδή στα μέσα της ζωής μου να πραγματοποιήσω το σχέδιο και το σπίτι των ονείρων μου που είχα συλλάβει στα νιάτα μου : πολλά επίπεδα, τρισδιάστατη συνέχεια , ένα σύνολο για τον τρόπο ζωής και την ανεμελιά των νιάτων. Πολύ σύντομα έγινε προφανές ότι δεν ήταν εκείνο που πραγματικά χρειαζόμουνα σε κείνο το στάδιο της ζωής μου. Το ανέβα-κατέβα είχε αρχίσει να με ενοχλεί. Μερικά χρόνια αργότερα είχε γίνει κουραστικό. Αρκετά μέρη του συνόλου, δούλευαν ακόμη σωστά, όπως το επίπεδο εργασίας μου με θέα το νησάκι του Άγιου Νικόλα. Τα υπόλοιπα όμως βρίσκονταν σε συνεχή διαμάχη, με τη μνήμη, τις χωροποιητικές παρακαταθήκες της αρχιτεκτονικής μου παιδείας, την προκατάληψη και την λειτουργία . Μέχρι που μια μέρα, έπιασα απ’τη βιβλιοθήκη μου ένα βιβλίο που το διάβαζα κατά καιρούς κι’ανοιξα τυχαία , ένα κεφάλαιο που δεν του είχα δώσει ιδιαίτερη προσοχή πριν : Ήταν το δοκίμιο του Σοπενχάουερ, «Περίοδοι της ζωής». Και δεν άργησε, εκείνο το «Περίοδοι», να γίνει στο μυαλό μου «Στάδια» της ζωής. Και τότε συνειδητοποίησα ότι η Αρχιτεκτονική δεν είχε πάρει ποτέ υπ’οψη της αυτό το κριτήριο….Σταδία της ζωής !!! Ο άνθρωπος είχε καταδικαστεί διαχρονικά να ζει σε σπίτια, καλά ή κακά , που ήταν ακατάλληλα για τα στάδια της ζωής του. Έτσι άρχισα να θεωρώ την αρχιτεκτονική του περίπτερου της Βαρκελώνης και τον Mies γενικά ως την αρχιτεκτονική και τον αρχιτέκτονα της επίπεδης κάτοψης, αυτής που ήταν στην πραγματικότητα τέλεια για τους πολύ ηλικιωμένους. Μετά σκέφτηκα ότι μερικά σκαλοπάτια και ένα χαμηλότερο επίπεδο για καθιστικό ήταν μια αρχιτεκτονική για την μέση ηλικία, δηλαδή, έτσι, ένας διακριτικά ορισμένος χώρος για ατομική εργασία ή συνάθροιση και συζήτηση, ξεχωριστοί χώροι για τις ιδιωτικές δραστηριότητες του άντρα ή της γυναίκας · και τέλος , ήταν η αρχιτεκτονική των πολλών επιπέδων και κάθε λογής χώρο-έξαρσης κι’ αισθητικής απόλαυσης, χαράς ή «λαχτάρας», που πίστευα ήταν η αρχιτεκτονική της νιότης. Τελικά πίστευα ότι η αρχιτεκτονική για τα παιδιά , που βρίσκονταν σ’ ένα στάδιο της ζωής τους αμέσως μετά το στάδιο της χώρο-ασφάλειας της μήτρας, και τη ζεστασιά της αγκαλιάς της μάνας κατά τη νηπιακή ηλικία, ήταν ίδια με την αρχιτεκτονική των ηλικιωμένων, αυτή δηλαδή που δεν είχε επίπεδα, σκαλιά, γωνιές , ή αντικείμενα στο χώρο που θα μπορούσαν να γίνουν επικίνδυνα για τα νήπια.

Η αντίληψη της αρχιτεκτονικής μέσα απ’το πρίσμα των σταδίων της ζωής και η κριτική στάση μέσα απ’αυτό, είχε αρχίσει να με βασανίζει. Πως θα μπορούσε να σχεδιάσει κανείς ένα σπίτι , κι’ ακόμη πιο δύσκολο, πως θα ήταν δυνατό να σχεδιάσει κανείς ένα κτήριο οποιασδήποτε χρήσης που θα μπορούσε να αυτοπροσαρμοστεί , ώστε να γίνεται κατάλληλο για τα αντίστοιχα στάδια της ζωής των ενοίκων του ; Πως θα ήταν δυνατό μια κατοικία να αυτό-μετασχηματίζεται σύμφωνα με τα στάδια της ζωής του χρήστη- κάτι σαν μια σκηνή θεάτρου ; Ο Rem Koolhaas έχει πετύχει μέχρι στιγμής την πιο «διαγραμματική» πιθανότητα του είδους, ένα σπίτι για την οικογένεια αναπήρου , το σπίτι Floriac στο Μπορντό . Ένας ολόκληρος όροφος κινείται πάνω κάτω σαν ασανσέρ, και κάνει το σπίτι προσιτό στον ανάπηρο κεντρικό χρήστη του σε όλα τα επίπεδα. Ο Floriac ήταν ιστορικός της Τέχνης , και η ευφυΐα του Rem Koolhaas του επέτρεψε με το πάτημα ενός κουμπιού να μπορεί να πιάσει ένα βιβλίο από τα ράφια της βιβλιοθήκης του που εκτείνεται στο ύψος όλων των ορόφων . Τα νεαρά μέλη της οικογένειας ζουν σε διαφορετικά και διακεκριμένα μέρη του κτηρίου, οριζόμενα από ξεχωριστούς τοίχους, τελείως αυτόνομα το κάθε ένα , με την δική του χωροκατάσταση, ανάλογα με τις απαιτήσεις , την ηλικία και την ενέργεια, των δικών τους ενοίκων.

Ο Philip Johnson, ένας αρχιτέκτονας που ωρίμασε πολύ αργά στη ζωή του-πήρε το δίπλωμά του από το Harvard όταν ήταν σαρανταπέντε ή κάτι τέτοιο- , έφτιαξε το γυάλινο σπίτι του ακριβώς για τη μέση ηλικία του; Εξ’αλλου το ίνδαλμα και πρότυπό του ήταν ο Mies κι’όπως έχω πει η αρχιτεκτονική του Mies είναι για τη μέση ηλικία και άνω. Αλλά ο Johnson ήταν επίσης πολύ ζωντανός και πλούσιος. Ικανοποίησε κατάλληλα χώρο-ποιητικά όλα τα στάδια του, χτίζοντας διαφορετικούς τύπους χώρων μέσα στα εννέα εκτάρια του οικοπέδου του στο New Canaan: Επίπεδα στη γκαλερί του. Χώρο με ποιότητα «σπηλιάς» για την κρεβατοκάμαρα του, ακόμη και Ρωμαϊκόμορφες κατασκευές και περίπτερα για τις ιστορικές του αναζητήσεις και τη σύνδεσή του με την Ιστορία της Τέχνης και το παρελθόν .

Η αλήθεια είναι ότι κανείς αρχιτέκτονας δεν έχει καταφέρει μέχρι τώρα να δημιουργήσει την αενάως αυτοπροσαρμοζόμενη κατοικία, κάτι που είναι προφανώς φοβερά δύσκολο να επιτευχθεί, λαμβανομένου υπ’οψη ότι σ’ένα σπίτι συμβιώνουν όλες οι ηλικίες, ιδίως παιδιά και ηλικιωμένοι. Και οι περισσότερες οικογένειες δεν έχουν τα μέσα να έχουν ένα μεγάλο σπίτι, που θα μπορούσε κανείς να κάνει ότι έκανε η οικογένεια Floriac . Ένας τρόπος να αποφεύγεται το πρόβλημα είναι να ζούμε χώρια , να προσπαθούμε να βρούμε διαφορετικές κατοικίες , κατάλληλες για το στάδιο της ζωής του καθένα. Μόνο οι πολλοί πλούσιοι είναι δυνατό στις μέρες μας να κατοικούν σ’ένα μεγάλο σπίτι, κατάλληλα σχεδιασμένο για τα στάδια της ζωής όλων των μελών , μερικές φορές μάλιστα σε σπίτια που το σαββατοκύριακο γίνονται θαλαμηγοί μακριά απ’την πόλη, σε κάποιο αραξοβόλι έρημου νησιού , ή σε κάποιο κρουαζιερόπλοιο ειδικά σχεδιασμένο για την πολυτέλεια, τη χλιδή και ξεγνοιασιά του μετά τη μέση ηλικία τρόπου ζωής και χώρο-αναγκών. Αυτές όμως είναι εκδοχές που μόνο οι πολλοί λίγοι μπορούν να απολαύσουν.

Οι υπόλοιποι ζουν σε διαμερίσματα · απλοί άνθρωποι , όλων των ηλικιών με διαφορετικές ανάγκες ο καθένας αναμεταξύ τους. Μερικά από τα μεγαλύτερα κοινωνικά προβλήματα σήμερα υπάρχουν γιατί ή αρχιτεκτονική για τις μάζες , ή μάλλον η αρχιτεκτονική των πολυκατοικιών δεν έχει καταφέρει να λύσει το θέμα «στάδια της ζωής». Οι ένοικοι είναι δυστυχισμένοι, ερεθίζονται, άγχος και υψηλή πίεση είναι τα αναμενόμενα επακόλουθα, πολλά άλλα προβλήματα ακολουθούν . Τα ίδια ισχύουν και για την πόλη. Αλλά εκεί που ζω τα τελευταία πέντε χρόνια , έχω ήδη βρει το πρότυπο μιας πόλης που είναι απόλυτα τέλεια για τα παιδία και τους ηλικιωμένους : Η Ύδρα στην Ελλάδα. Είναι το μόνο μέρος στην Ελλάδα χωρίς αυτοκίνητο, μια ώρα και δέκα λεπτά απ’την Αθήνα με το υδροπτέρυγο, με γαϊδούρια και μουλάρια να περιμένουν στο λιμάνι να κουβαλήσουν τα πράγματά σου σπίτι, με θαλάσσια «ταξί» να σε πάνε στις τοποθεσίες και τους οικισμούς γύρω απ’το νησί , και με μια προκυμαία και όλη τον οικισμό ασφαλή παιχνιδότοπο για τα παιδιά και τον καθένα, όλο το εικοσιτετράωρο.

Στο Καταμαράν σήμερα το πρωί , από Πειραιά για Ύδρα, η όμορφη κοπέλα στο μπαρ που μούφτιαξε καφέ μου έλεγε ότι είχε αφήσει τις κορούλες της για διακοπές με κάτι φίλους της στην Ύδρα. «Είναι απόλυτα ασφαλείς· τρέχουν στη σπηλιά σε πέντε λεπτά. Έχω το κεφάλι μου ήσυχο. Πάνε παντού μόνες τους». Η ασφάλεια των παιδιών της ήταν η πρώτη της προτεραιότητα ·κι’η Ύδρα παράδεισος ασφάλειας.. Άντε τώρα να της έλεγες να τα στείλει να μείνουν με φίλους της στην πολυκατοικία της Μασσαλίας του Λε Κορμπυζιέ , και να της έλεγες ότι θα παίζανε και θα πλατσουρίζανε σε πισίνα στην ταράτσα , δεκαοκτώ ορόφους πάνω απ’το έδαφος. Αν της έλεγα ότι ο Λε Κορμπυζιέ είχε βάλλει παιδικές χαρές και πισίνες στην ταράτσα του μεσογειακού ουρανοξύστη θα μου έλεγε «δεν το πιστεύω! Μα καλά , δεν είχε αυτός παιδιά ;» . Θα είχε δίκιο !

Το προηγούμενο της Ύδρας, που είναι ακριβώς εκείνο που ήταν όλοι οι οικισμοί σε περασμένες εποχές, θα μπορούσε να υιοθετηθεί παντού έτσι και υπήρχε έγνοια για ασφαλή περιβάλλοντα, για αρχιτεκτονική σύμφωνα με τα σταδία της ζωής , των παιδιών και των ηλικιωμένων. Πέραν από την απόλυτη απομάκρυνση του αυτοκινήτου από την κλίμακα της γειτονιάς , του οικιστικού πυρήνα ( sector) , ακόμη και του μικρού χωριού ή της μεγαλύτερης αστικό-σχεδιαστικής μονάδας, όλα τα άλλα προβλήματα που έχουν σχέση με τη ζωή στην πόλη και τα στάδια της ζωής, θα μπορούσαν να λυθούν μέσω οικιστικών συγκροτημάτων (πολυκατοικιών περιεκτικής σχεδιαστικής αντίληψης) , που έχουν σχεδιαστεί με πρόβλεψη για ποικιλία χώρο-καταστάσεων , ποικιλία τύπων «διαμερισμάτων», με στόχο την εξυπηρέτηση χώρο-ποιότητα και χώρο-αντίληψη, σύμφωνα με τις ανάγκες των σταδίων της ζωής. Δηλαδή , να έχουν διαμερίσματα για εργένηδες, για νεαρά ζευγάρια, για οικογένειες με παιδιά, για τους μεσήλικες και για τους πολύ γέρους. Τα διαμερίσματα για τους ηλικιωμένους να βρίσκονται στο ισόγειο, μαζί με τους βρεφονηπιακούς σταθμούς, και τους υπαίθριους παιχνιδότοπους , ώστε οι ηλικιωμένοι να επιβλέπουν τα παιδιά όταν θα εργάζονται οι γονείς τους. Η μικρή Αλβανιδούλα στην Ύδρα ,τριών με πέντε χρονών, έμαθε Ελληνικά στην καφετέρια με τους ηλικιωμένους πελάτες την ώρα που η μητέρα της δούλευε στην κουζίνα. Έτρεχε ανέμελα ανάμεσα στα τραπέζια με το μαυροτσούκαλο αγοράκι του φημισμένου ηθοποιού που ερχόταν τα σαββατοκύριακα με το σκάφος του , και παίρνοντας τον χέρι-χέρι να τον πηγαίνει πάρα πέρα να του δείξει την πλαστική χελώνα που είχε κρύψει στη ζαρντινιέρα. Όταν απαγορεύεται να ρίξεις ζάχαρη στον καφέ σου, δεν υπάρχει καλύτερη ζάχαρη απ’ το χαμόγελο των παιδιών · η αθωότητά δυό νήπιων χέρι-χέρι , το καλύτερο γιατρικό που θα μπορούσε να γράψει ένας γιατρός !

Μαζί με όλα αυτά πρέπει να υπάρχουν και ειδικά διαμερίσματα για τις διάφορες κατηγορίες των αναπήρων. Τόσο απλό ! Πιστεύω ότι ο σχεδιασμός για τα στάδια της ζωής μπορεί να εξασφαλιστεί στο στάδιο του προγραμματισμού , που πρέπει να βασίζεται σε στατιστικά στοιχεία και έρευνα σχετικά με τα στάδια της ζωής των ομάδων ενοίκων που πρόκειται εξυπηρετηθούν από κάποιο έργο, αλλά και σε ευφάνταστη έγνοια για τη σύνθεση των ηλικιακών ομάδων που θα μπορούσαν εποικοδομητικά να συμβιώσουν προς άλληλο όφελος σε ένα έργο. Θα ήταν μάταιο να επαναλάβουμε ότι ο πλέον χρήσιμος σύμβουλος σ’αυτό το στάδιο του προγραμματισμού θα ήταν ο περιβαλλοντοψυχολόγος, αλλά και ο αρχιτέκτονας, άνδρας ή γυναίκα, που έχει κάνει το θέμα «στάδια της ζωής» μέρος των σχεδιαστικών και συνθετικών του ενδιαφερόντων και κριτηρίων. Και προσοχή, το καλύτερο πράγμα είναι , διαμπερής αερισμός · καθαρός αέρας. Να μπορείς να αναπνέεις για να κοιμάσαι καλά τη νύχτα. Από κει και πέρα , το αποτέλεσμα εξαρτάται απ’το ταλέντο και τη φαντασία του αρχιτέκτονα.

Το καλύτερο οικιστικό συγκρότημα μεγάλης κλίμακας που επισκέφτηκα ποτέ , που είχε προβλέψεις για όλες τις ηλικιακές ομάδες , και το οποίο είχε λύσει πολλά από τα προβλήματα που συζητάμε εδώ, ήταν το ήταν Byker wall στο Newcastle upon Tyne, του αρχιτέκτονα Ralph Erskine. Ήταν μια σημαντική εμπειρία και αποκάλυψη · με ελκυστικά χρώματα, με κομμάτια από τα προηγούμενα κτήρια ένθετα στους τοίχους του, με ογκοπλαστική ποικιλία, καλή και ξεκάθαρη ιδέα σχετικά με τη στρατηγική τοποθέτηση και μείξη των διαφόρων τύπων κατοικίας · Επί πλέον είχε λάβει σοβαρά υπ’οψη τις ηλικιακές ομάδες προς εξυπηρέτηση · τα διαμερίσματα για τους ηλικιωμένους τοποθετημένα στο ισόγειο δίπλα από τους οργανωμένους παιχνιδότοπους. Πέραν δε από τα στρατηγικά τοποθετημένα κλιμακοστάσια κατά μήκος της φιδόμορφης οικιστικής μονάδας , υπήρχαν ανελκυστήρες για τους ηλικιωμένους επισκέπτες και τους ενοίκους. Όσον αφορά δε αυτό το στοιχείο τους σχεδιασμού, το φιδοειδές

Byker wall υπερτερούσε της Ύδρας · γιατί η Ύδρα, επειδή πρέπει να υπακούει σε στενά θεωρούμενους αυστηρούς παραδοσιακούς κανονισμούς απαγορεύει τελείως την χρήση ανελκυστήρων και κάνει ως εκ’τουτου δυσκολοπρόσιτα για τους ηλικιωμένους τα ψηλότερα μέρη του οικισμού, καθηλώνοντας τους ηλικιωμένους στα σπίτια τους, δημιουργώντας ένα είδος γκέτο για τους κατοίκους χαμηλού εισοδήματος . Ενώ το Byker wall αν και είναι ένα συγκρότημα για τα χαμηλά εισοδήματα παρέχει στους χρήστες του τα πλεονεκτήματα των πλουσίων, μια και η έγνοια για τα στάδια της ζωής έχει ληφθεί σοβαρά υπ’οψη όπως φαίνεται από το αποτέλεσμα του ολικού σχεδιασμού. Από τη σκοπιά «σταδίων της ζωής», η νομοθεσία που με τις απαγορεύσεις και δεσμεύσεις της εμποδίζει και παρενοχλεί τα άτομα χαμηλού εισοδήματος, αποδιώχνει τα παιδιά, του ώριμους και τους ηλικιωμένους από τους οικισμούς τους ,και μερικές φορές τους φέρεται βάρβαρα, με την κατεδάφιση των «παράνομων» κατοικιών τους, ή με τον καθαρισμό των παραπηγματικών συνοικισμών τους, θα πρέπει να θεωρείται εγκληματική. Δεν υπάρχει τίποτε πιο εγκληματικό από το να κάνεις έξωση και να γκρεμίζεις το σπίτι κάποιου, άσχετα με πιο τρόπο και μεθόδους το απέκτησε . Μακροχρόνιος προγραμματισμός, προσεχτικά οργανωμένα σχέδια μετεγκατάστασης ( relocation plans) , καλή πληροφόρηση, πάθος για τις αδύνατες πληθυσμιακές ομάδες και ατέρμων πολεοδομικός σχεδιασμός και φροντίδα, συνοδευόμενα από προσφορά καλώς οργανωμένων υπηρεσιών κοινωνικής λειτουργικής, είναι σε θέση να εξαλείψουν με τον καιρό τα περιβαλλοντικά προβλήματα που έχουν σχέση με τα «Στάδια της ζωής», να προσφέρουν καλύτερη υγεία –ασφάλεια και πνευματική ηρεμία- στους ηλικιωμένους, και να βοηθήσει να περιοριστούν τα εγκεφαλικά και η πρόωρη διαδικασία του νεκροτομείου. Σωστά χωροθετημένα ελικοδρόμια , ημέρας και νύκτας και παντός καιρού, δεν νοείται να απουσιάζουν ή να υπολειτουργούν, όπως συμβαίνει σε αρκετούς απ’τους νησιωτικούς οικισμούς μας. Δεν νοείται οι οποιοιδήποτε παραδοσιακοί περιορισμοί ή άλλες σκοπιμότητες , να μην επιτρέπουν χρήσεις γης που έχουν άμεση σχέση με την παράταση της ζωής της ίδιας .

Η λύση των προβλημάτων σε ότι αφορα΄την αρχιτεκτονική και τα στάδια της ζωής είναι πολύ ευκολότερη για τα ανώτερα εισοδήματα. Τα προβλήματα λύνονται από τους ίδιους τους ενδιαφερομένους, μέσω καλού προσωπικού προγραμματισμού · Το μόνο που ίσως κατά καιρούς τους δυσκολεύει είναι η άσχημη κτηματομεσιτική αγορά . Οι εύποροι μπορούν να πουλήσουν τα σπίτια τους ή να τα ανταλλάξουν με τα παιδιά τους και να μετακομίσουν σε σπίτια κατάλληλα γι’αυτους και για τα ύστερα στάδια της ζωής τους.

Αυτό ακριβώς έκανε ο Jörn Utzon. Η προσωπική του περίπτωση είναι ένα καλό παράδειγμα των θεμάτων που μας απασχολούν εδώ. Κατ’αρχήν είχε την τύχη και ευλογία να έχει ταλέντο και να απολαύσει καριέρα με πολλές αναθέσεις · τα κατάφερε να συστηματικά να δοκιμάζει την αρχιτεκτονική μέσα από τα μαθήματα που αποκόμιζε από τα εκάστοτε σπίτια που σχεδίαζε για τον εαυτό του. Και κατά τη διάρκεια της ζωής του έχτισε σειρά σπιτιών για τον εαυτό του και μέλη της οικογένειάς τους, σε όλα τα στάδια της ζωής του, μέχρι τα βαθιά γεράματα. Το πρώτο του σπίτι στη Δανία ήταν ένα οριζόντιο μοντέρνο κουτί μέσα στο δάσος, με έμφαση στον ιδιωτισμό και την ασφάλεια των μικρών παιδιών του.

Έχτισε το δεύτερο σπίτι του , το Kan Lis σε μιαν απόκρημνη ακτή της Μεσογείου , απ’όπου κατοικούσε και εργάζονταν κατά την ακμή της διεθνούς καριέρας του. Καθώς μεγάλωναν τα παιδιά του, και καθώς οι πολλοί επισκέπτες που ήθελαν να δουν το υπέροχο σπίτι του συνεχώς τον ενοχλούσαν και εκνευρίζονταν, ένα σύνδρομο όχι ασύνηθες για τα ηλικιωμένα άτομα, αποφάσισε να χτίσει ξανά και να μετακομίσει στο τελευταίο του σπίτι , αφήνοντας το Kan Lis στην κόρη του.

Εν τω μεταξύ είχε προσθέσει μερικά διακοσμητικά στοιχεία της περιοχής αλλοιώνοντας τις καθαρά μοντέρνες γραμμές του αρχικού του σπιτιού ,ώστε να υποτονίσει το «αριστούργημά» του , κάνοντας το «παραδοσιακότερο» , προσπαθώντας δηλαδή να το κάνει να φαίνεται περίπου σαν τα άλλα , ελπίζοντας ότι έτσι θα αποτρεπότανε ορισμένοι επισκέπτες να χτυπήσουν το κουδούνι του. Μερικές φορές , οι έξτρα λεπτομέρειες από το παρελθόν, γίνονται πεισματάρικα σύμβολα των ηλικιωμένων, στην προσπάθειά τους να αμυνθούν από τις ενοχλήσεις των νέων, που έχουν τα δικά τους σύμβολα και εικόνες.

Ο Utzon τελικά έχτισε το τελευταίο του σπίτι περίπου στα ενδότερα του νησιού, δυό μίλια από την ακτή . ¨Ήταν πολύ πιο άνετο απ’το άλλο , με τοπική κομμένη πέτρα , ένα γενναιόδωρο αίθριο, άπλετη θέα στην μακρινή θάλασσα και τον ουρανό, ίσως για συνεχή υπόμνηση του ταξιδιού και της ζωής στα σύννεφα που εμέλλετο να ακολουθήσει. Ήταν μια περίληψη του ο’τι καλύτερο είχε αποκομίσει από τη ζωή του στον τομέα της αρχιτεκτονικής λεπτομέρειας και κατασκευαστικής έγνοιας .

Μια πολύ σημαντική περίπτωση που ήρθε τελείως απροσδόκητα στην αντίληψή μου στα τελειώματα αυτού του κεφαλαίου, είναι το σπίτι που σχεδίασε στα γεράματά του ο διάσημος Ιάπωνας αρχιτέκτονας Takekuni Ikeda στο Nagasaki.Ο Dr. Ikeda, ιδρυτής και πρόεδρος μιας από τις μεγαλύτερες κατασκευαστικές εταιρίες του κόσμου, των αρχιτεκτόνων-μηχανικών Nihon Sekkei architects, ένας άνθρωπος που είχε σχεδιάσει και υλοποιήσει έργο ενός τεράστιου κατασκευαστικού όγκου, ουρανοξύστες, πόλεις και έργα πολεοδομικής ανασυγκρότησης, (μην ξεχνάτε π.χ τον κυκλοφοριακό κόμβο και περιοχή γραφείων Sinzuku στο Τόκιο), έφτασε τελικά στο συμπέρασμα ότι «πρέπει να σχεδιάζουμε σπίτια σύμφωνα με το κλίμα της ζωής , μέσα στο πνεύμα και την κουλτούρα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του τόπου». Με βάση αυτή την φιλοσοφία ζωής / σχεδιασμού , σχεδίασε ο Ικεδα στα ύστερά του χρόνια το δικό του σπίτι, πολύ προσωπικό και απόλυτα ποιητικό, σ’ένα ακρωτήριο του ήσυχου κόλπου Ohmura στο Nagasaki.

Τόσον ο Utzon όσον και ο Ikeda που σχεδίασαν οι ίδιοι σε προχωρημένη ηλικία τα σπίτια για τα γεράματά τους , σε αντίθεσή με τον συγγραφέα που έμενε σ’ένα σπίτι που είχε σχεδιάσει στα νιάτα , με τις προκαταλήψεις των νιάτων του, πέτυχαν αναντίρρητα στην αρχιτεκτονική και τα στάδια της ζωής, τουλάχιστο σε ότι αφορά τον σωστό σχεδιασμό για τις χώρο-απαιτήσεις των ύστερων τους χρόνων.

Το σπίτι για τα γεράματα μπορεί κάλλιστα να είναι ένα μέσο να μας βοηθήσει, να

Μια μηχανή να μας βοηθήσει να παρατείνουμε τη ζωή ,

Πιστεύω ότι ένα σπουδαίο βιβλίο θα μπορούσε να γραφτεί κάποια στιγμή από μελλοντικούς συγγραφείς για τα σπίτια που σχεδίασαν μεγάλοι αρχιτέκτονες για τους εαυτούς τους, στα ύστερά τους χρόνια, ενώ πιστεύω ότι το βιβλίο της αρχιτεκτονικής και των σταδίων της ζωής, η καλύτερα ο κλάδος της αρχιτεκτονικής που θα ασχοληθεί με τα στάδια της ζωής, είναι εκείνος που πραγματικά απαιτείται να διερευνηθεί και να αναπτυχθεί, αν είναι τελικά αν σχεδιάσουμε ένα πραγματικά ανθρώπινο περιβάλλον.

Σημειώσεις

[i] Νομίζω αξίζει να παραθέσω το ποίημα όπως το πρωτόγραψα στο Αγγλικό πρωτότυπο του κειμένου μου γιατί έρχεται κοντύτερα στο Ιαπωνικό Χαϊκού , με το οποίο ειχα στόχο να κλείσω το κεφάλαιο λόγω παράθεσης του παραδείγματος του σπιτιού του Ικεδα :

The house for the old, can be very well a means to help us

Out

Live

Death,

a machine to help us elongate life, since we all know the inevitable

** © Anthony C.Antoniades, Greek translation of the chapter “Architecture and the stages of Life ”, from his unpublished book “Architecture of Merit”.This article was presented as “Architecture and the Stages of Life”, UIA 2005 (International Union of Architects World Congress 2005) ,section 3.2 ( c ) Housing in Cities , Istanbul, 6 July 2005. Part of the Article was also published in Japanese in the Magazine Jutaku-Kenchiku, 20 05 04, p.28 , and it was also published in whole in English and Japanese translation (by Toshio Nakamura) in the Japanese Magazine VAvisual Architecture, Nov.2005 vol. 41, no.314, pp 122-136

BACK