architecture

13-4-2008

(Αφιερώνεται στους : Λουδοβίκο Βασενχόβεν, Βασίλη Κανιάρη, Αιμίλιο Κορωναίο,  Χαράλαμπο Μπούρα,                                                       και  Θόδωρο Παπαδημητρίου)

                                        Του Αντώνη Κ.Αντωνιάδη 

HOME

Μετά το Στάμο Παπαδάκη, ο οποίος πέραν των κριτικό-συγγραφικών δραστηριοτήτων του ήταν κι'ενας υπέροχος πρωτοπόρος αρχιτέκτονας, κάθ'ολο το βίο του ενασχολούμενος με αρχιτεκτονική ποιότητας, ακούστηκε το όνομα, και διαβάστηκαν κατά κόρον, τα βιβλία του Κωνσταντίνου Α.Δοξιάδη. Δεν μπορεί να περιγράψει κανείς το δέος μου, όταν ως  μεταπτυχιακός σπουδαστής  των μέσων της δεκαετίας του '60, ανεκάλυψα τα Αγγλικά βιβλία του Δοξιάδη, στα ράφια της βιβλιοθήκης Avery , της μεγαλύτερης αρχιτεκτονικής βιβλιοθήκης του κόσμου. Τότε άρχισα να συνειδητοποιώ  τη σπουδαιότητα του μεγάλου αυτού Ελληνα, που στο Πολυτεχνείο των ημερών μου τον ειχαν σχεδόν διαγράψει, ούτε καν τον ανέφεραν για κάτι θετικό. Τα βιβλία αυτά ηταν πολλά, μερικά μάλιστα γραμμένα σε απολύτα προσωπικό τόνο, καθώς απ'το παράθυρό του ατένιζε το λιμάνι και την αρχιτεκτονική της Ύδρας. Το πρώτο βιβλιο του που δημοσιεύτηκε στα αγγλικά ήταν το Architecture in Transition (Oxford University Press, 1963) . Το αφιέρωνε  "στους Αρχιτέκτονες  που εχουν την ψυχή των νέων". Το βιβλίο αυτό μεταφράστηκε έκτοτε σε πολλές γλώσσες  και ειχε απήχηση σε ολο τον κόσμο. Ακολούθησαν , πάντα στα Αγγλικά, τα υπέροχα βιβλία του: The New World of Urban man (σε συνεργασία με τον Τ.Β Douglas), το Between Dystopia and Utopia,  το  Ekistics: An introduction to the Science of Human Settlements και το Building Entopia. Οταν τον Σεπτέμβρη του 1965 στη Νέα Υόρκη ο καθηγητής μου Charles Abrams στο Columbia, ανεκάλυψε οτι δεν είχα ιδέα απο τα βιβλία και τις θεωρίες του Δοξιάδη, με έστειλε στη βιβλιοθήκη και μου ζήτησε να διαβάσω τον λόγο αποδοχής του βραβείου Ασπεν που μόλις ειχαν απονύμει στον Δοξιάδη (Aspin Award Acceptance speech). Μού ζήτησε να κάνω εργασία στο θέμα : "Σχεδιάζοντας στον Ουρανό και σχεδιάζοντας στην γή με βάση τον λόγο αποδοχής του Βραβείου Ασπεν του Κωνσταντίνου Δοξιάδη". Και τι δεν ανεξάλυψα για το Δοξιάδη  στα ράφια της βιβλιοθήκης! Μέχρι τότε δεν είχα ακούσει παρά  αρνητικά σχόλια , απο τον πόλεμο που του γινόταν απο αδαείς στα περι την πολεοδομία στο Πολυτεχνείο της Αθήνας.Ολοι, μα σχεδόν όλοι τον πολεμούσαν ,εκτος του Πικιώνη. Αυτός τον εκτιμούσε και τον είχε αντιμετωπίσει  με σεβασμό από την αρχή. Είχε μάλιστα  γράψει ολόκληρο άρθρο γι'αυτόν από τη δεκαετία του '30 στο περιοδικό Τρίτο Μάτι (βλ. Δ.Πικιώνη "Η Θεωρία του Αρχιτέκτονος Κ.Α.Δοξιάδη γι τη διαμόρφωση του χώρου στην Αρχαία Αρχιτεκτονική", Τρίτο Ματι σ.234-246). Με πολλά σκίτσα και διαγράμματα απο το βιβλίο του Δοξιάδη, και με τον περίφημο εκείνο λόγο της καρδιάς και της σοφίας, που ήταν χαρακτηριστικός του Πικιώνη, κατέληγε οτι "Η θεωρία τούτη φωτίζει ο'τι ως τα τώρα απο την αισθητική του χώρου της αρχαίας αρχιτεκτονικής έμενε ανεξήγητο στη λογική μας."(σ.246).Στο ιδιο τεύχος είχε δημοσιεύσει κι'ο ιδιος ο Δοξιάδης άρθρο "Οι Θεωρίες των Αρμονικών Χαράξεων εις την Αρχιτεκτονικήν' (Τρίτο Μάτι  7-12, εξαπλό τεύχος, 1937 , σσ.213-225). Η διδακτορική του διατριβή στο Βερολίνο, δημοσιεύτηκε αμέσως στα Γερμανικά και έγινε γνωστή στη Γερμανία, μέχρι να μεταφραστεί και να κυκλοφορήσει στα Αγγλικα  ως Architectural Space in Ancient Greece (ΜΙΤPress 1972). Ηταν το πρώτο του βιβλίο,  αλλά δημοσιεύτηκε στα Αγγλικά προς το τέλος της ζωής του, αφού οι ευρύτερες πολεοδομικές θεωρίες και πρακτική του τον ειχαν καθιερώσει διεθνώς. Ηταν μιά έκδοση απαράμιλης γραφικής παρουσίασης των Ελληνικών ιερών, του συμβολισμού, της κατασκευής και της λογικής, ενα κράμα καρδιάς και λογικής. Παρά ταύτα, το βιβλίο αυτό, αλλά και ολα τα άλλα του μεγάλου πλέον για μένα Κ.Α.Δοξιάδη,  παραμένουν σ'ενα μέγιστο βαθμό αδιάβαστα στην Ελλάδα, ιδίως απο εκείνους που θάπρεπε να τα διαβάζουν.... Γι'αυτό  αξίζουν εύσημα σε οσους ασχολήθηκαν πρίν δυό χρόνια και παρουσίασαν την έκθεση με το  έργο του  στο Μουσείο Μπενάκη*.

Στα 1970 κυκλοφόρησε ταυτόχρονα, απο τις εκδόσεις Praeger στις  ΗΠΑ και Thames and Hudson στο Λονδίνο, το βιβλίο "Marcel Breuer: New Buildings and Projects,1921-'69". Συγγραφέας του ήταν ο Τισιανός Παπαχρήστου (Tician Papachristou ),που απο τις αρχές των '60 δούλευε ως κορυφαίος συνεργάτης στο γραφείο του Breuer στη Νέα Υόρκη (φωτο: Τισιανός Παπαχρήστου απο Α.Κ.Α, Δεκ.1988 στην Υδρα).. Τον Παπαχρήστου,  προοδευτικότατο και καθαρά αριστερό-δημοκρατικών αρχών μεταπολεμικό Ελληνα, που έφυγε στην Αμερική, σπούδασε αρχιτεκτονική και αποφοίτησε απο το πανεπιστήμιο  Princeton (ο πρώτος που αποφοίτησε απο αυτό το σπουδαίο πανεπιστήμιο απ'οσα γνωρίζω),τον είχε συστήσει στον Breuer o  I.M.Pei, ενας απο τους κορυφαίους μαθητές του Breuer,απο την εποχή που δίδασκε στο Harvard προσκεκλημένος του Walter Gropius.Ο Γκρόπιους μπορεί να μην ήρθε στην Ελλάδα, οπου τον είχε προσκαλέσει ο μαθητής του Γιάννης Δεσποτόπουλος (Jan Despo-Βλ. Α.Κ.Αντωνιάδης "Σύγχρονη Ελληνική Αρχιτεκτονική", Ανθρωπος+Χώρος, σ.111), μα  θα έλεγα, οτι ανταποδόθηκε μέσω των I.M.Pei και Marcel Breuer  το παλιό χρέος της πρόσκλησης στην Ελλάδα, με αποδέκτη τον Τισιανό Παπαχρήστου.  Ετσι, απο τους Ελληνες αρχιτέκτονες,ο Παπαχρήστου, ήταν ο μόνος που συνεργάστηκε επί ισοις όροις, με έναν απο τους κορυφαίους του 20 αιώνα, και μάλιστα εχει συνδέσει το όνομά του με δυό απο τα καλύτερα σπίτια του Breuer στο Connecticut; τα Stillman House III, Litchfield 1972, και Gagarin House ii, Lichfield, 1973-74, ειναι γνωστά ως έργα των Breuer/Papachristou. Δεν γνωρίζω περισσότερα "παρασκηνιακά", (που τα έχω μαζέψει μετα απο χρόνια γνωριμίας και με το "σταγονόμετρο" απο τον ιδιο τον Τισιανό) , αλλά γνωρίζω, οτι ο Παπαχρήστου, και σαν Αμερικανός πολίτης ,κράτησε τις προοδευτικές του ρίζες και είχε στενή επαφή με Ρώσσους αρχιτέκτονες. Έπαιξε ουσιαστικό ρόλο στις μετα-ψυχροπολεμικές σχέσεις Ρώσσων αρχιτεκτόνων με τους Αμερικανούς. Επισκέφτηκε τη Ρωσία και την Κίνα και  συνεργάστηκε επαγγελματικά με τους τελευταίους στη δεκαετία του '90 , ιδίως, αν θυμαμαι καλά, για την πρώτη έκθεση της αρχιτεκτονικής των Ρώσων αρχιτεκτόνων στις ΗΠΑ. Πριν την Κίνα, ειχε παίξει  σημαντικό ρόλο στο σχεδιασμό του συγκροτήματος των υπουργείων της Νέας Πόλεως Νάσσερ (Sadat Ministries Complex-1976-81-αρχηγός του πολεοδομικού της σχεδιασμού ήταν ο David Crane), την οποία ο πρόεδρος Νάσερ προόριζε για νέα πρωτεύουσα της Αιγύπτου και η οποία μετα το θάνατο του, κατέληξε μιά ακόμη αποτυχημένη πόλη-δορυφόρος στη μέση της ερήμου. O Τισιανός,εκπόνησε απο κοινού  με τον Marcel Breuer τα σχέδια του διοικητικού συγκροτήματος. Μετά το θάνατο του Breuer, το γραφείο του περιήλθε στην τριάδα Gatje Papachristou Smith, και κρατήθηκε μ'αυτή την επωνυμία ως τα τέλη του 1980 που διαλύθηκε. Στο βιβλίο του συζητά τα μέχρι το 1969 έργα του Breuer, και παρουσιάζει επιλογή απο τα γραπτά και τις απόψεις του. Ισως θάπρεπε να ακούσουμε  και για τις αναθέσεις που διεκπεραίωσε το γραφείο μετα το θάνατο  του Breuer, και να μάθουμε περισσότερα για τα κτήρια που σχεδίασε ο ιδιος ο Παπαχρήστου αυτή την περίοδο........Φοβάμαι,οτι η "σεμνότητα" του Breuer,ο οποίος  προφανώς δεν "προωθούσε" τον έαυτό του οσο οι υπόλοιποι "μεγάλοι",και του οποίου η συνεισφορά στην αρχιτεκτονική του 20ου αιώνα , δεν εχει εκτιμηθεί οσο θα έπρεπε απο τους κριτικούς,  ήταν μεταδοτική . Την κληρονόμησε φοβάμαι κι'ο Τισιανός. Ισως γι'αυτό,ακόμη και οι ελάχιστοι που τον γνωρίζουμε στην Ελλάδα προσωπικά, λίγα ξέρουμε γι'αυτόν.Τον γνώρισα  ολως τυχαία, στην Ύδρα που εχει ανακαινίσει και επεκτείνει κληρονομικό , και περνάει τα καλοκαίρια του, φιλοξενώντας κατα καιρούς διάσημους Αμερικανούς αρχιτέκτονες .

Πέραν των πάρα πάνω, κι'αλλοι Ελληνες αρχιτέκτονες πού εζησαν και έδρασαν στο εξωτερικό,πρόσφεραν στην πρωτογεννή προώθηση των ιδεών και της αρχιτεκτονικής  στην απόλυτη της διάσταση, αυτό που λέμε , έδωσαν ώθηση στην "επιστήμη", και χρησιμοποιώ τον όρο "επιστήμη", οσο  κι'αν  ανατριχιάζω οταν τον ακούω να αναφέρεται  κατα κόρον απο Ελληνες πανεπιστημιακούς και ακαδημαϊκούς.... Πέρα απο ορισμένες μεμονομένες περιπτώσεις, οπως των Χαρίλαου Αντωνιάδη και Κωνσταντίνου Μιχαηλίδη,που έδρασαν, περισσότερο ως , επαγγελματίας-ακαδημαϊκός ο πρώτος και διοικητικο-ακαδημαϊκός ο δεύτερος, και οι οποίοι είδαν βιβλία τους να δημοσιεύονται απο πανεπιστημιακούς εκδοτικούς οίκους και ιδρύματα, εκείνοι που θα λέγαμε έδρασαν καθαρά ως κριτικοί-συγγραφείς, μέ βιβλία του επιπέδου προώθησης των ιδεών της αρχιτεκτονικής "Πρωτογενώς" , απο το 1970 μέχρι σήμερα ήταν χρονολογικά οι : Αλέξανδρος Τζώνης, Αντώνης Κ.Αντωνιάδης, Δημήτρης Πορφύριος. Στα τέλη του '90 αρχές του 2000,  προστέθηκαν οι Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Σοφία Βυζοβίτη , Νίκος Γεωργιάδης και  Στυλιανή Φιλίππου. Συμπεριλαμβάνω κι'αυτούς στην ομάδα των εκ'του εξωτερικού προερχομένων, παρά το ότι η θητεία τους εκεί υπήρξε σχετικά μικρή και περιοριζόμενη σε μεταπτυχιακές σπουδές ή σπόραδική διδασκαλία , χωρίς την διάσταση της επαγγελματικής καταξίωσης μέσα απο τα πλαίσια , τις διαδικασίες , τη δεοντολογία και τη βάσανο της εξάσκησης του επαγγέλματος στο εξωτερικό. Αυτοί , μέχρι στιγμής, είναι οι  μόνοι που γνωρίζω απο την Ελλάδα της νεώτερης γεννιάς που εχουν δημοσιευμένο έργο πρωτοποριακής κριτικό-θεωρητικής θεώρησης, που έφτασε στη δημοσιότητα μέσα απο τις αξιοκρατικές διαδικασίες και τα κριτήρια έκδοσης που ακολουθούν οι σοβαροί  εκδοτικοί οίκοι στο εξωτερικό και για ξένες γλώσσες (ιδίως Αγγλικά). 

Δεν χωράει αμφιβολία, οτι ο Αλέξανδρος Τζώνης (Alexander Tzonis), ιδίως απο τη θέση του ως επιμελητής εκδόσεων του αρχιτεκτονικού οικου Garland, που έξέδιδε τα αρχεία των μεγάλων αρχιτεκτόνων του εικοστού αιώνα, πρόσφερε στην αρχιτεκτονική παιδεία, οσο ελάχιστοι ισως εχουν προσφέρει μέχρι σήμερα διεθνώς. Εχω γράψει για αυτόν εδώ και αρκετά χρόνια ·  δεν θα τα επαναλάβω ( βλ. Δελτίο Συλόγου Αρχιτεκτόνων,"Η πρωτογενής συνεισφορά του Αλεξάνδρου Τζώνη", Ιούλιος- Αύγουστος, 1990, σσ. 36-39).  Εξ'αλλου, ο ενδιαφερόμενος θα πρέπει να ανατρέξει στην λεπτομερή καταχώρηση του αρχιτέκτονα/συγγραφέα στην ηλεκτρονική βιβλιοθήκη Wickipedia. Να προσθέσω όμως, οτι δεν υπήρχε βιβλιοθήκη αρχιτεκτονικής σχολής πού σέβονταν τον εαυτό της  που δεν είχε τα αρχεία της σύγχρονης αρχιτεκτονικής των εκδόσεων Garland (π.χ μόνο το αρχείο  Le Corbusier εχει 44 τόμους αν θυμάμαι καλά), και δεν υπήρχε φοιτητής που δεν πέρασε ώρες στη βιβλιοθήκη μελετώντας και αντιγράφοντας λεπτομέρειες, ή διαβάζοντας τα εισαγωγικά αρθρα του γενικού επιμελητή έκδοσης Αλέξανδρου Τζώνη και των διακεκριμμένων προσκεκλημένων του  που ολοκλήρωναν τους συγκεκριμένους τόμους. Πέραν απ'αυτο το μνημειώδες έργο, σημαντικότατο για την προώθηση των ιδεών και των ενδιαφερόντων της αρχιτεκτονικής , πάντα σε "πρωτογενές"-"πρωτοποριακό" επίπεδο, ήταν και το καθαρά προσωπικό συγγραφικό του έργο , με σειρά τόμων , απο το  το Towards a Non-oppressive environment, το Classical Architecture: The poetics of Order, to Theorieën van het architectonies ontwerpen, σε συνεργασία με την Liane Lefaivre,ως τα βιβλία του για τον Καλατράβα. Υποστηρίζω, οτι δεν θα υπήρχε στέγη και τα άλλα έργα του Καλατράβα στην Αθήνα, αν δεν είχε εκδοθεί τον βιβλίο του Τζώνη στα Αγγλικά, που έκανε γνωστό τον σπουδαίο αυτό Ισπανο και στην Ελλάδα, και δεν θα ειχαν δημοσιευθεί οσα ακολούθησαν για τα κτήρια του για την Αθήνα 2004, αν δεν είχε παίξει αποφασιστικό ρόλο ο συγγραφέας , εν γνώσει ή εν αγνοία του, στο όλο θέμα των συγκεκριμένων αναθέσεων. Πριν φύγω απο τον σημαντικότατο αυτό διεθνή συμπατριώτη μας αρχιτέκτονα-συγγραφέα,  να πω , και ελπίζω να το ακούσουν κάποτε οι της Ελληνικής Ακαδημίας, οτι πραγματικά κάτι δεν πάει καλά,οταν εχουν να κατατρώγονται με "διαδικασίες" και διαβουλεύσεις, οι δε υποψήφιοί τους να "σκοτώνονται" και καταξοδεύονται για παραγωγή πανάκριβων Portfolios-δηλαδή βιβλία που δεν θα διαβαστούν απο'το ευρύτερο διεθνές κοινό και απο τα οποία δεν θα επηρρεαστεί κανείς για την εις το "απόλυτο" προώθηση της αρχιτεκτονικής, οταν κολοσσοί σαν τον Αλέξανδρο Τζώνη, που θα έπρεπε να προσκαλούνται και να τους δίνεται μιά θέση ανάμεσά τους, που σίγουρα θα αναβάθμιζε το κύρος τους και του θεσμού  ως "πρωτοπόρου", προφανώς αγνοούνται . Πέραν απο τα βιβλία του Τζώνη, σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι κατά καιρούς διαλέξεις του σε πανεπιστήμια και επαγγελματικά συνέδρια στις ΗΠΑ, δεν θα ξεχάσω δε την ομιλία του στο Λος Αντζελες στη Δεκαετία του '80, που ήταν κορυφαίος προσκεκλημένος ομιλητής του συνεδρίου των εκπαιδευτικών αρχιτεκτονικής των ΗΠΑ (ACSA-Association of Collegiate Schools of Architecture). Παρά τις κατα καιρούς προσωπικές τριβές μας, και παρά το ότι ποτέ δεν συνταυτίζονταν τα άτομα και οι τρόποι ή μέθοδοι επικοινωνίας μας με τον εγχώριο αρχιτεκτονικό κόσμο, δεν θα ήταν σωστό να μη πω οτι τον θεωρώ απερίφραστα ως εναν απο τους κορυφαίους διεθνώς, και εναν απο τους σημαντικότερους θεωρητικούς και πολυγραφότατους συγγραφείς του 20ου αιώνα.  Σκιτσο του Αλέξανδρου Τζώνη σε επιστολή πρός τον συγγραφέα, Ιανουάριος 1990  (Αρχείο Α.Κ.Α).

Χρονολογικά, μετα του Τζώνη, ερχονται  τα δικά μου βιβλία, αλλά θα τα αφήσω  για το τέλος. Εδώ  θα δώσω πρωτεραιότητα στην περίπτωση του Δημήτρη Πορφύριου. Αυτός, μετά τη θήτευσή του και συμμετοχή σε αρκετους διαγωνισμούς με τον γραφείο του Αλέξανδρου Τομπάζη, στους οποίους η σχεδιαστική συμμετοχή του ήταν σημαντική, (πχ. Διαγωνισμός για Νομική Σχολή στου Ζωγράφου)και μετά απο σπουδές Μάστερς και διδακτορικό στο Πανεπιστήμιο Princeton (πρέπει να ειναι ο δεύτερος Ελληνας, μετά τον Παπαχρήστου που σπούδασε σ'αυτό το πανεπιστήμιου), ασχολήθηκε συστηματικά με τη συγγραφή. Τα πρώτα       βιβλία του Alvar Aalto και  Sources of Modern Eclecticism (Academy Editions/ST.Martin's Press,1982),είχαν πρωταγωνιστή τον μεγάλο Φινλανδό Αρχιτέκτονα Αλβάρ Ααλτο και τίποτε δεν προμηνούσε, σε συνδυασμό μάλιστα με το μέχρι τότε έργο του Πορφρύριου στο γραφείο Τομπάζη, οτι ο συγγραφέας  επέπρωτο μελλοντικά (μάλλον πολύ  σύντομα) να "αλλάξει" και να ακολουθήσει αλλη εκφραστική γραμμή . Μετα προφανή ιδεολογική στροφή στον "Κλασσικισμό", ακολούθησε σειρά βιβλίων, του οπως τα: "On the Methodology of Architectural History," "Building and Architecture" και "Classicism is Not a Style." Θά έλεγα οτι αυτά τα βιβλία έγιναν το ιδεολογικό-θεωρητικό υπόβαθρο του αρχιτέκτονα , που με σειρά έργων του δοκίμαζε  έμπρακτα . Μέσα απο αυτό το πρίσμα, όσο κι'αν κανείς διαφωνεί ή δεν αισθάνεται άνετα με το "κλασσικιστικό ιδίωμα",όπως ο γράφων,  ο Πορφύριος εξελίχτηκε στον ποιο συνεπή και "ολοκληρωμένο πωτογεννή" Ελληνα αρχιτέκτονα , υπέρμαχο και σταρ του κλασσικισμού, που ανάλογο του δεν εχει σήμερα η οικουμένη. Του βγάζω το καπέλλο, ενώ να το πω, υπάρχουν και έργα του που παρά την δυσκολία μου με το συγκεκριμένο ιδίωμα , θα ήθελα να είχα την δυνατότητα να είχα κι'εγω κάνει, οπως π.χ την Πιτυούσσα στις Σπέτσες , ή το υπέροχο περίπτερο στο πάρκο Nelson A.Rockfeller στην Πολιτεία της  Νέας Υόρκης.Ο Δημήτρης Πορφύριος, ειναι σήμερα ο μεγαλύτερος και σημαντικότερος Ελληνας αρχιτέκτονας σε διεθνές επίπεδο αναφοράς, δηλαδή ενας Ελληνας που εχει προσφέρει, οσο κι'αν δεν αρέσει σε πολλούς από εμας το ιδίωμα που ακολουθεί , κάτι "δικό του" , κατι μοναδικό, οχι μιμήσεις μόδας ή "εφευρήματα" αλλων. Ειναι ενας Έλληνας της διεθνούς πρωτοπορίας,οσο αρέσει ή δεν αρέσει κάτι τέτοιο στους εγχώριους "επωνύμους". Κι'αυτός σίγουρα θα έπρεπε χωρίς δεύτερη κουβέντα να είχε λάβει ήδη πρόσκληση και να κατείχε θέση στην Ακαδημία της οδού Πανεπιστημίου. Ασε που ολα τα βιβλία του θα έπρεπε να ήταν μεταφρασμένα και στα Ελληνικά , να τα διάβαζαν ολοι οι Ελληνες σπουδαστές της αρχιτεκτονικής.

Αν οι Δοξιάδης και Πορφύριος ήταν αρχιτέκτονες μιάς αλλης χώρας, οι ακαδημαϊκοί τους συνάδελφοι θα οργάνωναν ειδικά μαθήματα κάτ'επιλογήν στα προγράμματά των σχολών τους για τη  μελέτη του έργου τους. Μα είπαμε, πόσοι γνωρίζουν εδώ το έργο τους; Και οχι μόνο αυτό : Ορισμένοι που το γνωρίζουν , ιδίως απο την "επαγγελματική" κοινότητα, εχουν φροντίσει με τις γνωστές "πισωπλατικές" μεθόδους, του "ελα μωρέ" και την "ειρωνία" να υποσκάπτουν την όποια αξία τους, να απορρίπτουν αφοριστικά το έργο τους, να προωθούν συστηματική απαξίωση. Αλλά και οι ελάχιστοι ισως που τυχόν γνωρίζουν και εκτιμούν το έργο τους, "κωλύονται" απο την εξάρτηση στους "ανωτέρους τους", τους "εργοδότες τους στα μεγάλα γραφεία" και τους γενικώς διαπλεκόμενους, "αγράμματους και κραταιούς"..... Περιχαράκωμα των κεκτημένων, και λυσσαλέος, άνισος αγώνας για κάτι το πρωτοποριακό.

Μιλώντας δε  για πρωτοπορία, συμφωνεί κανείς δεν συμφωνεί με την οποιαδήποτε κατεύθυνση ή προσπάθεια, εχουμε κι'εκει μερικά Ελληνικά ονόματα αρχιτεκτόνων, που συστηματικά με άρθρα, κεφάλαια σε βιβλία αλλά και βιβλία αυτούσια, εχουν καταφέρει να δώσουν το στίγμα τους και να συνεισφέρουν το "κάτι μας", στην πρωτογένια του διεθνούς αρχιτεκτονικού γίγνεσθαι. Ο Νίκος Γεωργιάδης, της ομάδος "Anamorphosis", εχει συνδράμει εδώ και χρόνια, με σειρά άθρων του , ιδίως στα Αγγλικά, και μέσα απο το πρίσμα της σχέσης αρχιτεκτονικής και Ψυχανάλυσης. Είναι ο μόνος απο την Ελλάδα του οποίου το υλοποιούμενο έργο βασίζεται σε γερά θεμέλια προσωπικού θεωρητικού προβληματισμού,τον οποίο συστηματικά προωθεί μέσω  γραπτών και συνεχούς παρουσίας στα διεθνώς τεκταινόμενα (συνέδρια -εκθέσεις , κτλ). Ο Π. Τουρνικιώτης, με το βιβλίο του "The Historiography of Modern Architecture" απο τον εκδοτικό οίκο ΜΙΤ Press , έχει κι'αυτός συμβάλλει σε πλαίσια πρωτογένιας .Εχω  γράψει εκτενώς για το βιβλίο του αλλού * * . Τέλος, η Σοφία Βυζοβίτη, που μας έχει δώσει εκείνο το μοναδικό και υπέροχο αρθρο για το σπίτι του Ιάννη Ξενάκη για τον Γάλλο  μουσικό F.B.Mache στην Αμοργό (βλ. ηλεκτρονικό περιοδικό greekarchitects.gr 2004), εχει προσφέρει δυο πολύ ωραία βιβλία μικρού σχήματος , οχι μόνο πρωτοποριακά, αλλά και χάρμα ειδέσθαι καλαισθησίας και γραφικών. Το Folding Architecture (αρχιτεκτονική των πτυσομένων επιφανειών) ακολουθήθηκε ενα χρόνο αργότερα απο το  Supersurfaces (Υπερ-επιφάνειες), και τα δυό αφιερωμένα στη διέγερση της φαντασίας και δημιουργικότητας, δείχνοντας συγκεκριμένους τρόπους και  μεθόδους με τις οποίες μπορεί κανείς να δημιουργίσει  τρισδυάστατες αντιμετωπίσεις. Πρόκειται καθαρά για βιβλία που εξάπτουν την φαντασία και δημιουργικότητα, εγχειρίδια "μορφής" που διευκολύνεται η πραγμάτωσή της σήμερα απο την ύπαρξη των κομπιούτερς. Η Βυζοβίτη, εχει καταφέρει να οργανώσει και να δώσει θεωρητική υποδομή, μέσα απο λίγες σελίδες και πολλές εικόνες,  εκείνα με τα οποία βλέπει κανείς εδώ και χρόνια να καταπιάνονται οι σπουδαστές προοδευτικών σχολών , οπως της SCIArch στο Los Angeles και αλλού. Θαυμάζω τα βιβλία και τις προσπάθειές της , αλλά επειδή ανήκω σε διαφορετικό ιδεολογικό και συνθετικό στρατόπεδο, δεν θέλω εδώ να μπώ σε θέματα αρχιτεκτονικής ουσίας. Θέλω μόνο να υπογραμμίσω ξανά, οτι με τα βιβλία της , εχει διακαιωματικά περάσει στην μειονοτική εκείνη μερίδα των Ελλήνων αρχιτεκτόνων, που όπως το αντιλαμβάνομαι εγώ τουλάχιστον,  ανήκουν στην "διεθνή πρωτοπορία".

Μετά απ'αυτά, δεν θάθελα να μπώ ούτε στην ουσία των δικών μου βιβλίων (Anthony C.Antoniades).Τα παρουσίασα στο Πολυτεχνείο στις υποψηφιότητες μου και ειναι καταχωρημένη η  προσπάθεια κατακρεούργησης τους που έγινε απο ορισμένους,  αγράμματους Ηρακλείς που πολέμησαν διαχρονικά οχι μόνον εμένα ,αλλά και ο'τι καλό απ'την Ελλάδα κατάφερνε να ξεφύγει και να κάνει το όνομα της χώρας να ακουστεί "αρχιτεκτονικά" στο εξωτερικό μέσα απο αντικειμενικούς όρους ,διαδικασιών έκδοσης , αξιοκρατίας και ουσίας .Εδώ μόνο να αναφέρω περιληπτικά: Το βιβλίο μου "Ποιητική της Αρχιτεκτονικής: θεωρία σχεδιασμού" , απο τις εκδόσεις "Ανθρωπος+Χώρος" Αθήνα 1985, αφού κυκλοφόρησε σε μετάφρασή μου στα Αγγλικά απο τον εκδοτικό οίκο Van Nostrand Reinhold (1990), και σήμερα κυκλοφορεί απο τον μεγαλύτερο εκδοτικό οίκο των ΗΠΑ John Wiley and Sons Inc.(1993), μεταφράστηκε και κυκλοφορεί στα Κορεάτικα , Πολωνικά, Περσικά, και απο το 2006 κυκλοφορεί στα σύγχρονα Κινεζικά απο τον μεγαλύτερο εκδοτικό οίκο αρχιτεκτονικών συγγραμμάτων της Κίνας-China Architecture and Building Press. Τo άλλο μου βιβλίο , "Epic Space:Toward the roots of Western Architecture" πήρε πέντε χρόνια στη μετάφραση  και κυκλοφόρησε κι'αυτό στα σύγχρονα Κινεζικά απο τον ιδιο εκδοτικό οίκο, τον Μαρτη του 2008. Στην παρούσα γραφή, αναμένεται απο στιγμή σε στιγμή να κυκλοφορήσει και το τρίτο μου βιβλίο στα Κινέζικα, το : "Architecture and Allied Design: An Environmental Design Perspective". Αυτό ήταν το πρώτο αρχιτεκτονικό μου βιβλίο που κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ, και το πρώτο διαχρονικά που χρησιμοποίησε την λέξη "περιβάλλον" και ασχολήθηκε με θέματα και ολες τις κλίμακες του περιβαλλοντικού σχεδιασμού. Ηταν γιά πολλά χρόνια βασικό εγκύκλιο σύγγραμμα σε πάρα πολλές αρχιτεκτονικές σχολές στις ΗΠΑ και απήλαυσε τρείς εκδόσεις (1980,1986,1992), με εισαγωγικά σημειώματα απο διάσημους συναδέλφους. Απο τη δεύτερη μάλιστα έκδοση και μετα ο πρόλογος , ήταν απο τον Ricardo Legorreta. Το βιβλίο αυτό που θα χρησιμοποιηθεί και στην Κίνα ως εγκύκλιο εισαγωγικό σύγγραμμα δεν ειναι μεταφρασμένο Ελληνικά , εχει μάλιστα κατασυκοφαντηθεί και δεχτεί τον χειρότερο πόλεμο απο ορισμένους  εγχώριους μου αντιπάλους, μεταξύ των οποίων και απο ενα ανεκδιήγητα κακό αρχιτέκτονα και ασύστολα συκοφάντη τέως πρόεδρο αρχιτεκτονικής σχολής , που κατα την συνέντευξη της υποψηφιότητας μου το 1991 για την τελευταία κατόπιν εκλογής θέση σε βαθμίδα "Καθηγητού" για τις αρχιτεκτονικές συνθέσεις (που τελικά δεν καλύφτηκε μ'αυτόν τον τρόπο-η εκλογή βγήκε κατόπιν μεθοδεύσεων - "άγονη") ειχε παραδεχτεί πόσο δύσκολο ήταν να δημοσιευτεί κανείς σε ξένα περιοδικά , πόσο εύκολα στην Ελλάδα, και οτι κι'αυτός ειχε στείλει κάποτε να του δημοσιεύσουν έργα και του τα στείλαν πίσω ***. Στα μυαλά ορισμένων εγχωρίων, εστω κι'αν έχουν περάσει την εμπειρία "απόρριψης" των έργων τους, δεν περνα απ'το μυαλό τους οτι ισως δεν αξίζουν και  τόσο, και οτι στο εξωτερικό, ιδίως στον περίγυρο της αρχιτεκτονικής παιδείας των ΗΠΑ, μετράν πάνω απ'ολα ή ουσία,ή  πρωτογένια,ή ακαδημαϊκή δεοντολογία και ή κατα απόλυτο νόημα "συνεισφορά" στην επιστήμη (οχι αντιγραφές ή αναμασήματα), και η ιστορικό-πολιτισμική συνέχεια(παρελθόν -παρόν-μέλλον).

Ολα αυτά προφανώς τα εκάλυπταν τα βιβλία των συμπατριωτών μας που ανέφερα πιό πάνω,συμπεριλαμβανομένων των δικών μου, και πραφανώς τα καλύπτει το βιβλίο με το οποίο διαλέγω να κλείσω, εστω κι'αν ακόμη δεν εχει βγεί και δεν το έχω διαβάσει.Το συμπεριλαμβάνω όμως γιατί ακόμη κι'ο τίτλος του και το δελτίο τύπου της προδημοσίευσής του παραπέμπουν σε κάτι που ειναι πιστεύω απόλυτα συμβολικό για το θέμα που πραγματεύομαι. Tόσο το πρώτο , οσο και το τελευταίο  βιβλίο απο Ελληνα αρχιτέκτονα στο εξωτερικό, είναι για τον  Oscar Niemeyer. Το τελευταίο , απο τη Στυλιανή Φιλίππου (Styline Philippou),με τον ακριβή τίτλο "Oscar Neimeyer: curves of irreverence", πού ακόμη και το εξώφυλλο παραπέμπει  σε μεταλλαγή ούριου Αιγαίου σε κυμματισμούς του Ατλαντικού  στις ακτές της Βραζιλίας, θα κυκλοφορήσει απ'τις εκδόσεις Yale University Press τον Ιούνιο του 2008. Τι περισσότερο να πουμε γι'αυτό μετά το όνομα του πάρα πάνω εκδοτικού οίκου; Συγχαρητήρια κι'ενα μεγάλο μπράβο στη συνάδελφο Στυλιανή, το περιμένουμε ανυπόμονα...!

Συμπεράσματα και προτάσεις:

To αρχιτεκτονικό βιβλίο στην Ελλάδα υποφέρει. Ιδίως το "πρωτοποριακό" και "πρωτογενές" αρχιτεκτονικό βιβλίο. Εκείνο δηλαδή που προσθέτει κάτι στον τομέα, που ανοίγει ενα δρόμο, που διατυπώνει μια πρωτόγνωρη ερμηνεία, που πειραματίζεται, που τέλος πάντων υποστηρίζει κάτι που δεν έχει ξαναγίνει ή ξανακουστεί διεθνώς . Τέτοια βιβλία στην Ελλάδα  δεν υπάρχουν, παρά μόνο βιβλία "αναμασήματα", βιβλία αντιγραφές με Ελληνοποιημένους όρους, κάτι περίπου σαν την υλοποιούμενη Σύγχρονη Ελληνική αρχιτεκτονική : Στην καθημερινή πρακτική, ακόμη και σε περιπτώσεις που οργιάζει το δημοσιοσχεσίτικο και "δημοσιογραφικο αβαντάρισμα", δεν εχουμε παρα "προσαρμογές στην Ελληνική πραγματικότητα", ιδεών  , εικόνων και προτύπων που γίνονται έξω. Οι λίγοι Ελληνες που συνεισφέρουν πρωτογενώς έξω, και αν εξαιρέσουμε ορισμένους εικαστικους καλλιτέχνες , οπως ο Λουκάς Σαμαράς, ο Γιάννης Κουνέλλης, παλιότερα ο Ιάννης Ξενάκης, παραμένουν άγνωστοι , με έργα αδημοσίευτα στον τόπο προέλευσής τους, αγνοημένοι...εκτός και μπούν κι'αυτοί στα γρανάζια της εγχώριας "πάρε-δοσικής" διαπλοκής, του 20-22%.Γιατι μη ξεχνάμε, δεν έχουμε πάψει ούτε στιγμή να είμαστε η χώρα της μίζας , και με στοιχεία,μιά χώρα απο τις πιό διεφθαρμένες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, μανούλες στα παντός είδους κουκουλώματα και τις εκπαραθυρώσεις . Βιβλία, ακόμη και σημαντικών Ελλήνων αρχιτεκτόνων, που θάπρεπε να διαδίδονται στο εξωτερικό, βγαίνουν κατα κανόνα με έξοδα των ίδιων των ενδιαφερομένων, και ασ' βρεθεί ένας να με διαψεύσει. Βιβλία, για τα οποία οι συγκεκριμένοι αρχιτέκτονες, "πέφτουν γερά" , πρός όφελος των εκδοτό-βιβλιοπωλών...που ενώ μεν δεν εχουν ιδέα απο αρχιτεκτονική, διατείνονται οτι γνωρίζουν τέλεια την εγχώρια αγορα βιβλίων, και "ζήτηση για τέτοια βιβλία δεν υπάρχει, δεν υπάρχει κοινό, δεν διαβάζουν οι αρχιτέκτονες" θα σου πούν. Τα ελάχιστα και συνήθως πανάκριβα που βλέπουμε,αν δεν ειναι παραγωγές με βασική επένδυση των ιδιων των συγγραφέων (ε, στα γεράματα, κάτι θα περισσεύει να βγεί κι'ενα βιβλίο),βγαίνουν απο καλά οργανωμένα κυκλώματα με στενες προσβάσεις σε Τράπεζες  , υπουργεία , ιδίως Υπουργείο Πολιτισμού, ιδρύματα ή κληροδοτήματα. Η Βιογραφία του πάμπλουτου, βγαίνει συνήθως απο το κληροδότημά του και απο κάποιους απογόνους ή ευμενώς προσκείμενους. Το ακαδημαϊκό κατεστημένο, ή μάλλον, ορισμένοι "αετονύχηδες(σες)" ανάμεσά τους, εχουν σοβαρό αποκούμπι το Υπουργείο Πολιτισμού...ε , ολο και κάποιον θα γνωρίζουν αν δεν γνωρίζουν τον εκάστοτε υπουργό ή τον γραμματέα του (καλλίτερα το γραμματέα...που να τον φυλάει ο θεός απ'τα παράθυρα...).Κι'οταν βγεί η επιχορήγηση, οχι μόνο τα έξοδα καλύπτονται , αλλά και τζάμπα διαφήμιση, ετσι και το βιβλίο είναι ιστορικό, και μάλιστα συρραφή απόψεων ΟΛΩΝ των αποχρώσεων, γιατί τότε, κάποια "απόχρωση" θα διαφωνήσει με την άλλη ή μέ κάποιο απ'τα λεγόμενα , θα γίνει ντόρος, και αν είσαι πολύ τυχερός δεν θα υιοθετηθεί το βιβλίο με την πρώτη, να γνωρίσει ιδιωτική κυκλοφορία τον επόμενο χρόνο, με πολυ περισσότερα αντίτυπα χάρι στο θόρυβο που θάχει γίνει...απλά, κάνε τον "επιστήμονα-βαρύ πεπόνι" και μην ενδίδεις ποτέ....

Μετα απο ολα αυτά λοιπόν , τα σοβαρά, τα απίστευτα , τα φαιδρά και σκανδαλώδη,  θεωρώ οτι το Υπουργείο Πολιτισμού θα έπρεπε απο πολλού να έχει ιδρύσει κάποιο γραφείο που να παρακολουθεί και τις εκδόσεις βιβλίων Ελλήνων συγγραφέων και επιστημόνων απο εκδοτικούς οίκους του εξωτερικού, ιδίως της Αμερικής που πρωτοπορεί σχεδόν σε ολους τους τομείς(κι'ασ μη θέλουν πολλοί να το ακούσουν), και να προτείνει το γραφείο αυτό για μετάφραση και δημοσίευση στα Ελληνικά ολα αυτά τα έργα. Οι ανεξάρτητοι Ελληνες μελετητές και συγγραφείς του εξωτερικού,καθηγητές και διακεκριμμένοι στους κλάδους τους  οχι μόνο τιμουν τη χώρα μας στο εξωτερικό  με τη συμβολή τους στην πρωτοπορία του κόσμου(γιατι εγινε π.χ τοση βαβούρα για το Γιατρό Τζάκη το περασμένο καλοκαίρι;) , αλλά θάπρεπε αντι να πολεμώνται να ανταμοίβονται . Πολλά απο το χρήματα που ξοδεύονται για επιχορηγήσεις βιβλίων σε πολλούς τομείς είναι λεφτα πεταμένα, ενώ ενα βιβλίο ήδη δημοσιευμένο απο κάποιον σημαντικό εκδοτικό οίκο του εξωτερικού ειναι η καλύτερη εγγύηση οτι πρόκειται για έργο αξιοκρατικά δημοσιευμένο και πρωτοποριακό. Αν και κάποιο εγχώριο έργο εχει πωτογένια και συνδράμει ουσιαστικά στην προώθηση της "επιστήμης" ή της Τέχνης, τότε σίγουρα θα βγεί κι'αυτό απο ξένους εκδότες, ενώ το αντίθετο δεν είναι εγγύηση οτι επειδή κάτι θα επιχορηγηθεί να βγεί και στα Αγγλικά (Οι δίγλωσσες εκδοσεις ειναι πολύ της μόδας τελευταία οπως έιπαμε και πάρα πάνω), θα διαβαστεί και έξω. Τα σχετικά βιβλία, δεν κάνουν τίποτε παρά να είναι ενα χτύπημα στη πλάτη και να βοηθούν πιθανώς στην εγχώρια "ακαδημαϊκή" άνοδο, απο λέκτορα σε επίκουρο απο αναπληρωτή σε καθηγητή ...εχετε δει πόσοι γίνανε  "Καθηγητές"  στα πανεπιστήμιά μας απ'το '90 μέχρι σήμερα με το νόμο πλαίσιο του Αντρέα και τα συνδικαλιστικό-γραφειοκρατικά τερτίπια ; Για ρίξτε μιά ματιά στην ιστοσελίδα της σχολής αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ π.χ . Δεν λέω, αλλά δεν μας δίνουν πουθενά πρόσβαση στα βιογραφικά τους ; Πάντως οι επιχορηγήσεις για την "έρευνα" και τις δημοσιεύσεις βιβλίων ,και μάλιστα δίγλωσσων, καλά κρατούν και σίγουρα θα πρέπει να συνδράμουν και στην οικονομική κατάσταση του συνήθως μετρίου και με κομματικά κριτήρια  επιχορηγούμενου.

Τα ίδια θάλεγα και για την Ακαδημία . Θάπρεπε να παρακολουθούν οι κύριοι "Αθάνατοι" μέσα απο κάποιο "θεσμοθετημένο επί τούτου γραφείου τους" , τί γίνεται από "Αξιους" Ελληνες διεθνώς και να τους καλούν χωρίς πολλές- πολλές διατυπώσεις και Βυζαντινισμούς... Πιστεύω οτι αρκετοί συμπατριώτες μας  στο εξωτερικό, κάθ'ολα καταξιωμένοι και με πρωτογενή συνεισφορά στους τομείς τους, απο πατριωτισμό και μόνο, θα δέχονταν να αναβαθμίσουν τον συναγελασμό δίπλα απ'τη στάση....Εσύ Νίκο μου, που το άξιζες μέν, τελικά τι ΤΟΘΕΛΕΣ ....;

Αντώνης Κ.Αντωνιάδης, ΕΜΠ,ΑΙΑ, AICP

Υδρα, 13-4-2008

Σημειώσεις:

*..Εδώ θα  ήθελα να υπογραμμίσω οτι βρήκα να απουσιάζουν ονόματα συνεργατών και ιδίως υπευθύνων αντιπροσώπων και διευθυντών του γραφείου του στις ΗΠΑ, που χωρίς την συνεργασία και συμπαράστασή τους ,απ'οτι γνωρίζω τουλάχιστον εγώ απο την έρευνά μου και στοιχεία που διαθέτω  στο αρχείο μου , έπαιξαν ρόλο ουσιαστικό τουλάχιστον για το έργο του στις Ηνωμένες Πολιτείες.

**Βλ. Βιβλιοκριτική Α.Κ.Αντωνιάδη "Panayotis Tournikiotis: The Historiography of Modern Architecture" σε περιοδικό, The World of Buildings, τεύχος 24,Φεβρουάριος 2001,  σσ.40-41

*** Δεν ονοματίζω το σχετικό "άτομο" για να μη λερώσω το γραπτό, αλλά ο  μελετητής μπορεί να δει για ονόματα και καταστάσεις το ακόλουθο δημόσιο ντοκουμέντο,  που ολα ειναι καταγεγραμμένα  επι λέξει : Βλ. Πρακτικό Κοινής Συνεδρίας Γενικής Συνέλευσης και εκλεκτορικού σώματος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων, Συνεδρίασης της 18ης Δεκεμβρίου 1991, ημέρα Τετάρτη ωρα 9:30π.μ. στην αίθουσα 101 του Κτιρίου Αβέρωφ, σ.118 και πολλά πολλά άλλα, ψεύδη, και συκοφαντίες"...απλώς πληροφορώ , μια πληροφορία, γιατι κάποιος μου το είπε και αυτό, δεν ειναι δικιά μου άποψη ...." σ.114, κτλ. κτλ. ....Ασ ξετινάξει κάποιος μελλοντικός ιστορικός τα πρακτικά της πάρα πάνω περίπτωσης  και θα βγάλει, οχι μόνο διατριβή, αλλά και θα καταλάβει για ποιό λόγο γίνανε απο το 1991 μέχρι τις μέρες μας τα οσα εχουνε γίνει σε πολλά αρχιτεκτονικά που έχουν συμβεί στον τόπο μας, Απο τα "πακετο-αναθετικά" μέχρι τα των Ολυμπιακών αγώνων και το Μουσείο της Ακρόπολης. Ασ' δει π.χ, για να μπουμε καθαρά στο θέμα της αρχιτεκτονικής παιδείας, πόσοι "Λεκτορες", συγγενείς και "κομματικοφύντανα" διαφόρων αποχρώσεων,  που υπέγραφαν ομαδικά τα καταδικαστικά πού ανήρτησαν στις πόρτες του κτιρίου Αβέρωφ την επόμενη της άγονης εκείνης εκλογής με καταδικαστικούς υπαινιγμούς για τον εκ πανεπιστημίων των  ΗΠΑ προερχόμενο  Ελληνα υποψήφιο που "τους χάλασε τη δουλειά" με τις ψήφους που πήρε (5-2-2 και μιά ουδείς που έβγαλε  την εκλογή "αγονη"),και να δει πόσοι απ'αυτούς έγιναν γραφειοκρατικά μέσα σε δέκα χρόνια "καθηγητές"....Η κατάντια, ο Βυζαντινισμός και η διαφθορά, να πάει και να μην έρθει !

©Αντώνης Κ. Αντωνιάδης

BACK