| ACA architecture | STAMO PAPADAKI by A.C.Antoniades (From the "Neglected Pioneers" by A.C.Antoniades /Notes in Greek and English versions) 1. Υποσημειώσεις για τον Στάμο Παπαδάκη (1906-1992) και υποθέσεις για τη συνεισφορά του στην αρχιτεκτονική του εικοστου αιώνα. του Αντώνη Κ. Αντωνιάδη |
|
|
OWN PROJECTS (A.C.A ARCHITECT) |
Ο Στάμος Παπαδάκης στα τέλη της δεκαετίας του '40, την εποχή που επιμελείτο το βιβλίο "Le Corbusier, Architect,Painter,Writer" (Macmillan) (1948-1954)-την πρώτη συνολική παρουσίαση του έργου του Le Corbusier στις Ηνωμένες Πολιτείες. Φωτο: Bouchard, © Princeton Architectural Archives/Princeton University Library (Απαγορεύεται η αντιγραφή ή αναδημοσίευση απο το παρόν). Η παρούσα φωτογραφία δημοσιεύεται με την άδεια της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Πρίνστον (published with permission of the Pinceton University Library).
“Ο Αρχιτέκτονας Στάμος Παπαδάκης γεννήθηκε στην Αθήνα, το 1906. Παρακολούθησε το Πολυτεχνείο της Αθήνας και μετά πήγε στη Γαλλία , όπου μαθήτευσε στον Auguste Perret και άλλους, και πήρε το δίπλωμα Αρχιτέκτονα και πολεοδόμου το 1929. Το 1935 ο Παπαδάκης πήγε στη Νέα Υόρκη ως αρχιτέκτονας της εταιρίας American Houses,Inc.ή οποία εξειδικεύονταν σε προκατασκευασμένα σπίτια (Δηλαδή έφυγε δυό χρόνια μετά το CIAM στην Αθήνα. Πρέπει να διερευνηθούν οι λόγοι). Οι πελάτες του συμπεριλάμβαναν την Γαλλική Κυβέρνηση, την Ουνέσκο, και τον φορέα συγκοινωνιών της Νέας Υόρκης (New York Port Authority) για τον οποίο εργάστηκε ως πολεοδόμος του αεροδρομίου Idlewild (τώρα John F.Kennedy). Επίσης κέρδισε το διαγωνισμό για το περίπτερο της Νέας Υόρκης στην διεθνή έκθεση Νεας Υόρκης (1939-40)(αυτό θέλει διερεύνηση, καθως o αρχιτέκτων του σχετικού περίπτερου οπως τελικά χτίστηκε ήταν o Aymar Embury II(1880-1966). .Μήπως κέρδισε το βραβείο ο Παπαδάκης (βλ.σχέδιο όψης πάρα κάτω), και τελικά γιά κάποιους άγνωστους ακόμη λόγους, την ανάθεση τη δώσανε σε κάποιον άλλον με σχέδια άσχετα με τη λύση του Παπαδάκη ; Μήπως δούλευε γι'αυτον;), υπηρέτησε στην αρχιτεκτονική επιτροπή του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης (Ν.Υ), ήταν ενεργό μέλος του CIAM (Διεθνές Συνέδριο Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής, και ήταν ενας απο τους τρείς αλλοδαπούς κριτές του πολεοδομικού διαγωνισμού (1957)για την Brasilia, τη νέα πρωτεύουσα της Βραζιλίας. Πέραν απο την εξάσκηση του επαγγέλματος του αρχιτέκτονα, ο Παπαδάκης δούλεψε και σαν καλιτεχνικός επιμελητης (1948-1960) του περιοδικού Architectural Forum, ήταν Καθηγητής Αρχιτεκτονικής και σχεδιασμού (1948-1960) στο Brooklyn College και στο Πανεπιστήμιο της Πολης της Νέας Υόρκης (City University of New York),ήταν επιμελητής έκδοσης των περιοδικών Plus και Progressive Architecture , έγραψε δυό βιβλία για τον Βραζιλιάνο αρχιτέκτονα Oscar Niemeyer, Επιμελήθηκε το βιβλίο Le Corbusier , Architect, Painter, writer (1948), και έγραψε πολλά βιβλία , βιβλιοκρισίες , και ποίηση (αναφέρονται ως αδημοσίευτα). Σύντομο βιογραφικό του Στάμου Παπαδάκη απο τα Αρχεία του που βρίσκονται στη βιβλιοθήκη σπανίων χειρογράφων του Πανεπιστημίου Πρίνστον. Σε κόκκινο, απορίες κι’ερωτηματικά μου που οδηγούν στις “υποθέσεις” που αναπτύσω στο κείμενο που ακολουθεί Αντώνης κ.Αντωνιάδης (Μάϊος-Ιούνιος 2008/Ολοκλήρωση και τελική διατύπωση έρευνας Οκτώβριος 2008)) Εξέλιξη γνωριμίας Το πάρα κάτω είναι χρονικό της εξέλιξης της "γνωριμίας" μου με τον Στάμο Παπαδάκη και την αρχιτεκτονική του και η διατύπωση δυό υποθέσεων γύρω απο τον έργο του και την επιρροή του : ή πρώτή αφορά την “πατρότητα” του περιπτέρου της Νέας Υόρκης στην διεθνή έκθεση του 1939. Η Δεύτερη , εχει να κάνει με τη θεωρία μου ότι η πρότασή του για το Ελληνικό περίπτερο στη Μπιενάλε της Βενετίας (1932), ήταν το έναυσμα για την εξέλιξη της γλώσσας "μάζα και αφαίρεση μάζας" στην αρχιτεκτονική του εικοστού αιώνα, και αυτό που πιθανότατα επηρέασε τoν Luis Barragán . Θα πιάσω όμως τα πράγματα εξελικτικά, και μέσα απο το δικό μου πλαίσιο «γνωριμίας» και εμπειριών με τον αρχιτέκτονα και το έργο του. 1.Είχα ακούσει
από αρκετά παλιά το όνομά του να
αναφέρεται. Ισως
το 1961, κατα τη διάλεξη των
Αποστολίδη,
Βασενχόβεν,
Λαγόπουλου
για την Μπραζίλια στην έδρα μορφολογίας του Μιχελή στο Πολυτεχνείο,
αλλά μπορεί να το πρωτοάκουσα και απο τον καθηγητή μου Άγγελο Προκοπίου... Πάντως,
ενα απο τα πρώτα αγγλόφωνα αρχιτεκτονικά βιβλία που απέκτησα, που μου χάρισαν λίγο
μετα απ'αυτή τη διάλεξη οι συμμαθητές μου "Άλκη, Μαρίκη, Λασκαρίνα και το γραφείο",
και το είχανε πάρει απο τους πλασιέ που μας
επισκέπτονταν τότε στο Πολυτεχνείο, ήταν του
Στάμου Παπαδάκη για τον Oscar Niemeyer. Αρκετά χρόνια αργότερα επισκέφθηκα
και φωτογράφισα
την έπαυλή του στη Γλυφάδα, η
οποία με εξαίρεση την "ενοχλητική" περικοκλάδα, διατηρούσε σε γενικές
γραμμές το "ως εσχεδιάσθη και εκτίσθη". Την
συμπεριέλαβα έκτοτε στα βιβλία μου "Σύγχρονη Ελληνική Αρχιτεκτονική"
(1979,σ.159) και το Αγγλικό μου "Architecture and
Allied Design"(1980, σ.96
, φωτο Α.Κ.Α )
βγήκε καθηγητής στο Πολυτεχνείο, και μέσα μου χάρηκα για τον τυχόν ρόλο πού έπαιξε το άρθρο μου και το εξώφυλλο, αν και ποτέ δεν συζήτησα ή έψαξα να μάθω αν ο συγκεκριμένος ή άτομα του "κύκλου του" είχαν παίξει κανένα ρόλο στην απόφαση του Συλλόγου για το εξώφυλλο. Δεν πήρα ποτέ και ούτε θα πάρω, τα όσα είχα γράψει τότε για την μέχρι τότε αρχιτεκτονική των δύο αυτών αρχιτεκτόνων. Αλλά εδώ το θέμα είναι ο Στάμος Παπαδάκης, μιά και η έρευνα γι'αυτόν ,τόσο στην Ελληνική αλλά και την διεθνή βιβλιογραφία, δεν γνωρίζω να έχει πάει ακόμη πάρα πέρα, και μιά και όσα έχω εγώ τουλάχιστον γράψει μέχρι τώρα γι'αυτόν στο βιβλίο μου "ΑΡΧΙΛΟΓΟΣ" (Press the Grape 2005, Ελεύθερος Τύπος 2006/συλλεκτική έκδοση) παραμένουν ευρέως αγνωστα. 6. Είχα "τελειώσει" το παρόν άθρο, οταν τελικά ανακάλυψα το συμπυκνωμένο και εντυπωσιακότατο βιογραφικό του που δημοσιεύεται στην ιστοσελίδα του τμήματος χειρογράφων του Πανεπιστημίου Princeton ,στο οποίο εχει δώσει η Audrey Παπαδάκη το αρχείο του συζύγου της . Μετάφρασα αυτό το βιογραφικό και το παρουσιάζω στην προμετωπίδα της παρούσας εργασίας, βάζοντας σε κόκκινο απορίες και ερωτηματικά που ακόμα έχω, ανασκευάζοντας ορισμένα σημεία της λεπτομερειακής και κάπως "ντεντεκτιβικής" στο σημείο αυτό γραφής μου. Πιστεύω, το σύντομο βιογραφικό και μόνο θα ήταν αρκετό να ικανοποιήσει τήν "κατόπιν εορτης εθνική μας υπερηφάνεια" για κάποιο σπουδαίο συμπατριώτης μας, και να τανύσει τις χορδές "ενοχής μας". Ομως ετσι θά έχανα το "ζουμί " της δικής μου αγωνίας, που εδώ και χρόνια προσπαθούσε να συνθέσει μέσα απο "θραύσματα" πληροφοριών , ιδεών και προσωπικών εμπειριών , την περίπτωση του "αγνοημένου" αλλά σπουδαίου συμπατριώτη μας . 7. Είδα για πρώτη φορά "εικονικά" τον Παπαδάκη τον Οκτώβρη του 2008, οταν τελικά εφτασαν απο το Πανεπιστήμιου Πρίνστον οι φωτογραφίες του που δημοσιεύω στο παρόν με την άδεια τους. Τον ιδιο μήνα ολοκλήρωσα και το παρόν στην παρούσα μορφή του στα Ελληνικά, αν και θα παρότρινα να ρίχνατε μιά ματιά και στο Αγγλικό που ακολουθεί , το οποίο αν και οχι ολοκληρωμένο προς το παρόν (Οκτ.2008), περιλαμβάνει μερικές φωτογραφίες και το κείμενο που έγραψε ο Παπαδάκης εκ'μέρους των Ελλήνων αρχιτεκτόνων για την κατάργηση του Bauhaus. Οσοι δεν θέλουν το προσωπικό και τη λεπτομέρεια, ασ' παραμείνουν στο σύντομο βιογραφικο του και τα μέχρις εδώ. Ομως πιστεύω , όσοι συνεχίσετε δεν θα χάσετε...
Η Ελίζα Γουλανδρή για το Στάμο Παπαδάκη Όταν δημοσιεύτηκε το άρθρο μου, στο Δελτίο του
Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, έστειλα ένα ανάτυπο στην Ελίζα Γουλανδρή . Μόλις το
έλαβε μου έστειλε ένα πολύ κολακευτικό γράμμα με ημερομηνία 12 Αυγούστου
1985 , που έδειχνε πόσο χαιρόταν που κάποιος εκδήλωνε ενδιαφέρον για το
έργο της και του συζύγου της στην
Άνδρο. Επίσης, νομίζω, ευχαριστήθηκε
πολύ που κάποιος ενέκρινε τον αρχιτέκτονα που είχαν διαλέξει, και
διατύπωνε απερίφραστα τον θαυμασμό της για τον Στάμο Παπαδάκη, σαν
αρχιτέκτονα και σαν άνθρωπο: «… Ο κ. Παπαδάκης είναι άριστος αρχιτέκτων,
όπως κι’εσείς το διαπιστώσατε, παραλλήλως δε εξαίρετος άνθρωπος, μεγάλης
μορφώσεως και πείρας, κάποιας προχωρημένης ηλικίας και χαρακτήρας ήπιος.
Υπήρξε για πολλά χρόνια συνεργάτης του Le
Corbusier και του
Niemeyer”(βλ. αρχείο Α.Κ.Α/ επιστολές).
Στο τέλος του γράμματος μου έστελνε τη διεύθυνση και το τηλέφωνό του.Πήρα
τον Παπαδάκη τηλέφωνο και διαπίστωσα πραγματικά πόσο «ήπιος» ήταν , όπως
έλεγε η Γουλανδρή
στο
Ο Στάμος Παπαδάκης λίγα χρόνια πριν τη συνομιλία του με τον συγγραφέα. Φωτο © Princeton Architectural Archives, Rare books and Special collection/Princeton University Library (απαγορεύεται η αντιγραφή καθ'οιονδήποτε τρόπο ή η αναδημοσίευση).Η παρούσα φωτογραφία δημοσιεύεται με την άδεια της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Πρίνστον (published with permission of the Pinceton University Library).
γράμμα της. Μόλις είχε κλείσει τα 80, αλλά ισως επειδή μίλαγε πολύ σιγά και αργά, νομιζα οτι θα έπρεπε να ήταν πολύ πάνω από ογδόντα. Το τηλέφωνο το πήρε ή κόρη του (τώρα , κόρη του ; ή η σύζυγός του Audrey, οπως έμαθα το όνομα της συζύγου του αργότερα απ'τη μελέτη των αρχείων του. Νομίζω μάλλον μου είπε "η κόρη του", γιατί ετσι το κατέγραψα τα χρόνια που πέρασαν στο μυαλό μου). Την άκουσα που του φώναξε «κάποιος Έλληνας αρχιτέκτονας, τηλεφωνεί απ’το Τέξας». Ήρθε αμέσως στο τηλέφωνο. Σα να τον ακούω τώρα που γράφω, ακουγόταν σαν κάποιος φερμένος από άλλο κόσμο, κάτι υπερβατικό. Δεν γνωρίζω τα της υγείας του, αλλά ισως να ήταν καταβεβλημένος. Η ομιλία του μου προξενούσε το ίδιο συναίσθημα που είχα αισθανθεί μερικά χρόνια πριν, τότε που μίλαγα στο τηλέφωνο με τον Barragán , και μου είχε πεί οτι ήταν καταβεβλημένος και εργαζόταν πολύ για "να προλάβει"· εγώ νεαρός «τουρίστας/αρχιτέκτονας-φίλος του φίλου του Ricardo Legorreta που μου είχε δώσει το τηλέφωνο του ». Εγώ στο Ξενοδοχείο Serapio Redon της Πόλης του Μεξικού, εκείνος σπίτι του και άρρωστος όπως μου είχε πει στα Γαλλικά, πού έγινε η συνομιλία μας. Δεν ξέρω πως, ενώ με τον Παπαδάκη μιλούσα Ελληνικά, μου φαινόταν ότι δεν καταλάβαινα καλά , λες και μιλούσε άλλη γλώσσα, κάπου από τον ουρανό. Κράτησε αρκετά το τηλεφώνημα, αλλά θυμάμαι ότι αισθανόμουν άσχημα, φοβόμουν πως ενώ μεν χαιρόταν, κάπως τον ταλαιπωρούσα. Ειλικρινά , δεν θυμάμαι τι του έλεγα. Δεν θυμάμαι τι μου είπε, αν και σίγουρα μου είπε για τα Αμερικάνικα περιοδικά . Τού είπα ότι τα είχα ψάξει, αλλά το πρώτο που έκανα μετά το τηλεφώνημα ήταν να ξανατρέξω στη βιβλιοθήκη να κατεβάσω τα τεύχη των περιοδικων Architectural Record , Progressive Architecture, Architectural Forum της δεκαετίας του ’30 και να τον ψάξω. Πρόσεξα καλύτερα αυτή τη φορά και βρήκα όσα είχε συνεισφέρει τότε στον τομέα της Βιομηχανικής Αρχιτεκτονικής για το τμήμα που ήταν υπεύθυνος (editor for industrial Buildings/στο Architectural Record αν θυμάμαι τώρα καλά). Λίγο αργότερα διάβασα τους επαίνους πού έγραψε ο Alexander Calder στην αυτοβιογραφία του για την ωραία επιμελητική δουλειά που εκαναν ο Παπαδάκης και ο φωτογράφος Herbert Matter, εκδίδοντας το Plus, ενα παράρτημα του Architectural Forum. Σ’αυτό , ο Ελληνας αρχιτέκτονας με το συνεργάτη του, παρουσίασαν πολλά απο τα έργα του διάσημου Αμερικανού και προσωπικού οτυ φίλου (βλ. Calder, σ. 175). Όπως συνάγεται απο μερικά που λέει ο Calder για τον εαυτό του, τόσον αυτός, οσο και οι Παπαδάκης και ο Matte, ήταν ανακατεμένοι με τα πρίν το 1939 τεκταινόμενα , τις επικείμενες αναθέσεις και τα «παρασκηνιακά» (σχετικούς διαγωνισμούς περιοδικών κτλ.), της διεθνούς έκθεσης του 1939 στην Νέα Υόρκη. Ας το θυμώμαστε αυτό για λίγο αργότερα, που θα μιλήσω για την υπόθεσή μου για το περίπτερο της Πόλης της Νέας Υόρκης και την πιθανή πατρότητα του σχεδιασμού του απο τον συμπατριώτη μας. Εκείνο που θυμάμαι είναι οτι το επόμενο καλοκαίρι του τηλεφωνήματος μου με τον Παπαδάκη όταν επισκέφθηκα την Ελλάδα, συναντήθηκα με τον Γιώργο Σημαιοφορίδη, που τον είχα γνωρίσει σ'ενα πάρτυ της Ευδοκίας Μπασουκέα στη Βούλα μερικά χρόνια πρίν. Μόλις είχε επιστρέψει (ή θα πήγαινε; δεν θυμάμαι) από σπουδές στην Φλωρεντία και είχε αρχίσει να δικτυώνεται και δραστηριοποιείται με ιδέες για περιοδικά στο νου του. Του μίλησα για το Γιαπωνέζικο "A+U" (Architecture and Urbanism) και του έδωσα τη διεύθυνση του Toshio Nakamura. Μετά με ρώτησε για την Αμερική, τις σπουδές εκεί, και του είπα για τον Παπαδάκη , του έδωσα μάλιστα τη διεύθυνσή του. Τα αρχεία του Παπαδάκη δείχνουν οτι του έστειλε τρείς επιστολές το 1986. Απ'το Σημαιοφορίδη γνώρισα και τον φίλο του Γιώργο Τζιρτζιλάκη. Είχαν έρθει μάλιστα μια φορά στο εξοχικό που είχε σχεδιάσει η μητέρα μου στην Σαρωνίδα. Πήγαμε για μπάνιο στην παρθένα τότε παραλία του Αγίου Νικολάου – η σχολή Τουριστικών επαγγελμάτων του Τομπάζη δεν είχε ακόμη χτιστεί. Θυμάμαι εκείνη την αμουδερή παραλία, την απόλαυση, και που ο Σημαιοφορίδης μου πρωτοανέφερε το πρόβλημα του με το διαβήτη, ότι ξεχάστηκε για την ένεση και θα την έκανε αργότερα. Δεν πίστευα ότι κάποιος μπορούσε να κάνει ένεση στον εαυτό του μόνος του. Ο Σημαιοφορίδης, την εποχή εκείνη φανατικά "Αντωνακακικός", φαίνονταν για αρχηγός, ο Τζιρτζιλάκης, φίλος και συνεργάτης του, πρίν το "ΤΕΥΧΟΣ", που ο πρώτος σίγουρα το είχε στο μυαλό του, ή μπορεί και να το κατέστρωνε ήδη, μια και όλο για περιοδικά και ίδρυση περιοδικού μιλούσε. Τα χαρτιά του Παπαδάκη, και όλο το αρχείο του, βρίσκονται σήμερα στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον. Εκει βρίσκεται και η αλληλογραφία μου μαζί του. Οι επαφές του με Ελληνες ήταν ελάχιστες και σποραδικές.Η διαχρονικότερη επαφή του, ήταν με τον γλύπτη Μιχάλη Τόμπρο, που ήταν ξάδερφος του και του είχε στείλει 11 γράμματα απο το 1932 μέχρι το 1972. Ο Άγγελος Προκοπίου του είχε στείλει τις περισσότερες, στο μικρότερο χρονικό, διάστημα, 6 επιστολές στην περίοδο 1961-62. Την έποχή εκείνη ο Προκοπίου μόλις είχε γίνει καθηγητής ιστορίας της Τέχνης στο ΕΜΠ και δεν αποκλείεται η αλληλογραφία τους να είχε σχέση και με καμιά πρόσκληση για την Ελλάδα (αν και μπορεί να είχε σχέση με το βιβλίο του «Αισθητική και Τέχνη στην Αμερική», που κυκλοφόρησε το 1961 και στο οποίο αν και ο Προκοπίου αναφέρεται συστηματικά στον Calder , δεν αναφέρεται στον φίλο του Calder ,τον Ελληνα αρχιτέκτονα Στάμο Παπαδάκη. Εδώ να προσθέσω, οτι ούτε κι’ο Μιχελής αναφέρεται στα κείμενα του για την Αμερική στον συμπατριώτη μας). Μόνο επισταμένη μελλοντική έρευνα στα αρχεία του Παπαδάκη θα δείξει το μέγεθος και τους πιθανούς λόγους της απαξίωσης απο τον «ομφάλιο λώρο» . Εγώ δεν ξέχασα ποτέ τον Στάμο Παπαδάκη. Τον θεωρώ σημαντικότατο , ενα ιδεολόγο , μορφωμένο, πολεοδομικά και οικολογικά διακείμενο (μιλούσε για τη βιολογική και υγιεινή των πόλεων/βλ. προσφώνησή του σε CIAM 1933), που ισως έφυγε γιατι δεν μπορούσε στην πράξη να επιβάλλει τις πολεοδομικές ιδέες του , τελικά παραμελημένο και αδικημένο από τη χώρα του. Μού έκανε εντύπωση που στα αρχεία του κρατούσε αποκόμματα απο το Φοιτητικό κίνημα στη Γαλλία του Μάη του '68,που ισως του θύμιζαν τις στάσεις και τους αγώνες των νειάτων του, μέσα απο ενα καθαρά αρχτιτεκτονικό-πολεοδομικό λόγο της εποχής. Εδώ θα πρέπει να τονίσω το φλογερό κομμάτι διαμαρτυρίας που υπέγραψε εξ'ονόματος του Ελληνικού τμήματος των Διεθνών Συνεδρίων της Νέας Αρχιτεκτονικής ενάντια στο κλείσιμο του Bauhaus στο Ντεσσάου και δημοσιεύτηκε στα Τεχνικά Χρονικά την 1 Φεβρουαρίου 1933 . Οχι μόνο γμώριζε το έργο,πρόσωπα και καταστάσεις πολύ πρίν απο αλλους της γεννιάς του (π.χ Gropius, Mies, Breuer), αλλα ήταν και ένας ευγενικός μαχητής ενάντια στις δυνάμεις του εθνικo- σωβινισμού. Πιστεύω οτι ειναι σίγουρα ανακατεμένος στην περί την αρχιτεκτονική «μόρφωση» των Ελίζα και Βασίλη Γουλανδρή, και πιστεύω θα εχει σίγουρα παίξει κάποιο ρόλο στην απόφασή τους να αναθέσουν στον I.M.Pei την εκπόνηση των σχεδίων του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης που ήθελαν να χαρίσουν στην Ελλάδα, και τελικά το φάγανε στα μούτρα μετά θάνατο….. Με το Le Corbusier και τα μαθηματικά του Modulor Όντως, όπως έγραφε η Ελίζα Γουλανδρή, και οπως θα δούμε πάρα κάτω, ο Παπαδάκης ήταν συνεργάτης του Le Corbusier. Ομως απ'το χρονολόγιο και το αρχείο του Παπαδάκη στο Πρίνστον δεν φαίνεται αν δούλεψε , και πότε , στο γραφείο του στο Παρίσι. Δεν αποκλείεται και να δούλεψε ή να πέρασε απ'το γραφείο του Le Corbusier στα χρόνια της πρώτης περιόδου των σχέσεών του με τη Γαλλία (1925-1929) Αμέσως μετά τον βρίσκουμε στην Ελλάδα, μέλος του ΤΕΕ με αριθ.μητρώου 000902-1929 (Παπαδάκης Σταμάτης του Ιωάν). Παντως ένας είναι γεγονός : γνώριζε τη Γαλλία, αφού μαθήτευσε στον Auguste Perret (βλ. σύντομο βιογραφικό) , άρα σίγουρα γνωριζε το έργο του Le Corbusier και πιθανότατα και τον ιδιο, απο πρώτο χέρι, πολύ πριν τους Ελληνες αρχιτέκτονες υποτρόφους της Γαλλικής Κυβέρνησης πού πέρασαν απ'το γραφείο του Le Corbusier απ'το 1945 και μετά (με την εξαίρεση βέβαια του Πάνου Νικολή-Τζελέπη-που κι'αυτός γνώριζε τη Γαλλία απο πρίν). Το πρώτο νεό-Ελληνικό όνομα που ανέφερε ποτέ ο Le Corbusier σε βιβλίο του , ήταν του Στάμου Παπαδάκη. Κάπως "πλάγια", είναι η αλήθεια, κάπως "κρυπτικά" ,οπως εξ'αλλου ειναι και το ύφος ολου του βιβλίου, θα μας πει στην πρώτη έκδοση του Modulor οτι ο John Dale με τον οποίο συζητούσε "εμπιστεύτηκε στο Στάμο Παπαδάκη , εναν αρχιτέκτονα απο τη Νέα Υόρκη, την τεχνική διεύθυνση αυτής της έρευνας. Τι υλική μορφή θα δοθή στο "Modulor" και ποιά βιομηχανία θα την πραγματοποιήσει;" (Modulor σ.60,61). Αυτό ακούγεται, σε οποιον δεν γνωρίζει, οτι μάλλον δεν θυμόταν ή δεν γνώριζε τον Παπαδάκη, απο πριν. Στον δεύτερο τόμο του βιβλίου του για το Modulor , το Modulor 2 , θα μας πει ξεκάθαρα ο Le Corbusier σε υποσημείωση :"Ο Παπαδάκης ήταν ο πρώτος πρωτοπόρος του Modulor.Δηλαδή ήταν ο πρώτος-το 1946- που αφιερώθηκε επισταμένα στην ανάλυση αυτής της εφεύρεσης, και τη μελέτη για τις πιθανές πρακτικές εφαρμογές της"(βλ. Μodulor 2,σ.31,αλλά και πιο λεπτομερειακά σ.122). Μαλιστα ο Le Corbusier αναφέρει και την ονομασία που ειχε δώσει ο Παπαδάκης στο Modulor: "Μιά κλίμακα των αρμονικών μετρήσεων του χώρου"("A scale of harmonious measurements of space" (βλ. Μodulor 2,σ.31). Σε κάποια άλλη υποσημείωση του ιδιου του Le Corbusier,θυμάμαι οτι ανέφερε πως τα μαθηματικά για τo Modulor του τα υπολόγισαν απο κοινού ο Σταμος Παπαδάκης με τον Ιάννη Ξενάκη στο γραφείο του στο Παρίσι, αλλά δεν θυμάμαι σε τούτη τη γραφή που ακριβώς το ειχα διαβάσει. Πάντως ο ιδιος ο Le Corbusier μας εκμυστηρεύεται απο τον πρώτο τόμο του Modulor, οτι στο σχολείο ήταν "τούβλο" στα μαθηματικά (με τα ιδια του τα λόγια : "Διευκρινίζω εδώ πως στο σχολείο ήμουν τούβλο στα μαθηματικά, που μ'εκαναν να νοιώθω αγωνία κι'απέχθεια"βλ. Modulor,1971, σ.129). Το περι "τουβλοσύνης του Le Corbusier στα μαθηματικά" μου το πιστοποιεί χρόνια αργότερα και ο Γιώργος Κανδύλης . Στο Τέξας , το 1978, μού είχε τονίσει σε σχετική συζήτηση ," Ο Le Corbusier δεν είχε ιδέα απο μαθηματικά", και για να μου το αποδείξει μου είχε πεί οτι "τα μαθηματικά ήταν ο λόγος που πρόσλαβε τον Woods." Κάνανε λέει τότε την πολυκατοικία της Μασσαλίας , υπεύθυνος ήταν ο Κανδύλης, εμφανίστηκε ο Woods να πιάσει δουλειά "με κάτι γένεια νάα!"(βλ. αρθρο μου Architecture from the inside Lense: Anecdotes about celebrated architects σε "A+U", July 1979), και τον ρώτησε ο Le Corbusier αν ήξερε μαθηματικά. Οταν απήντησε ναι, πήρε τον Κανδύλη παράμερα, τον ρώτησε αν θα μπορούσε να τους υπολογίσει τα υδραυλικά της πολυκατοικίας, και όταν εκείνος αβαντάρισε του ειπε, "πρόσλαβέ τον, χωρίς γένια και χωρίς λεφτά". Ετσι προσλήφθηκε ο Woods που αργότερα έγινε συνεργάτης του Κανδύλη, στην τριάδα, Candilis Josic Woods. Εγώ λοιπόν επιμένω, οτι ο Παπαδάκης κι' ο Ξενάκης ήταν εκείνοι που υπολόγισαν για τον Le Corbusier και τα πρώτα μαθηματικά του Modulor,στο γραφείο του στο Παρίσι ή οχι. Πως και πότε γνωρίστηκε ή αν προσέλαβε ποτέ στο γραφείο του τον επισης μαθηματικά γνωρίζοντα Παπαδάκη, δεν μπορώ να το πιστοποιήσω , ούτε μου είπε τίποτε ο Κανδύλης, αλλά επικρότησε την υποσημείωση του Le Corbusier οτι ο Παπαδάκης οντως του υπολόγισε τα μαθηματικά του Modulor. Σίγουρα η σχέση του Παπαδάκη με τον Le Corbusier ήταν πολύ στενή, περισσότερο απο δάσκαλου και συνεργάτη στο γραφείο. Ο Le Corbusier είχε στείλλει στον Παπαδάκη, οπως φαίνεται απ'το αρχείο των επιστολών του Παπαδάκη στο Πρίνστον, 62 γράμματα την περίοδο 1948-54, και προφανώς τα περισσότερα έχουν να κάνουν με την έκδοση του βιβλίου για τον εκδοτικό οίκο Macmillan, του οποίου επιμελητής έκδοσης ήταν ο Στάμος Παπαδάκης.Ο Le Corbusier του έστειλε άλλα 18 γράμματα απο το 1955-1966 , ολα αυτά σχετικά με το Modulor (βλ.Αρχείο Παπαδάκη). Σίγουρα κάποιο σύννεφο υπάρχει στο ολο θέμα της συνάντησης Λε Κορμπυζιέ με John Dale, που ο Λε Κορμπυζιέ τα παρουσιάζει σαν κάπως να μη γνώριζε ή να μη θυμώταν τον Στάμο Παπαδάκη απο το συνέδριο της Αθήνας το 1933 (ο Παπαδάκης να μη ξεχνάμε οτι ειχε πάει στη Μασσαλία να παραλάβει τους συνέδρους που θα πήγαιναν στον Πειραιά με το Πατρις)και αναφέρεται σ'αυτόν ως "εναν αρχιτέκτονα απο τη Νέα Υόρκη", που οντως ο Ελληνας, ήταν τότε αδειούχος αρχιτέκτονας στην Νέα Υόρκη . Ισως και να πρόκειται για μιά περίπτωση "συνεργατικό-επαγγελματικής διπλωματίας", καθώς ο "Ελληνας" και ο "Ελβετό-Γαλλος" προσπαθούσαν να προοθήσουν την ιδεά του Modulor στη βιομηχανία και την μαζική προκατασκευή. Το αρχείο του Παπαδάκη δεν δείχνει αλληλογραφία με τον Luis Barragán ή άλλους Μεξικανούς. Παρά ταύτα, στο κλείσιμο της παρούσας έργασίας , τολμώ να παρουσιάσω την περί επιρροής Μπαρραγκάν απο Παπαδάκη υπόθεση μου. Με τον Niemeyer Απ'οσα γνωρίζω κι'εχω σημειώσει για τον Παπαδάκη, που δεν φαίνεται να τα εχουν πραγματευτεί μέχρι τώρα,αν και ελάχιστα υπάρχουν γι'αυτόν απο τρίτους, ειναι η αναφορά Benevolo οτι στην επιτροπή κρίσεως του διαγωνισμού για το πολεοδομικό σχέδιο της Brazilia, τα Υπουργεία Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας, εκπροσωπούντο απο τους Niemeyer και Papadaki (The competition was judged by the representatives of the professional organization of Brazilian architects and engineers (P.A Ribeiro and H.Barbosa), of the Departments of Architecture and Town planning (Niemeyer and Papadaki) and two foreign experts (A.Sive from Paris and W.Holford from London). ( Leonardo Benevolo ,History of modern architectrue, MITPress,1977, τομ.2, σ..758). Μαλιστα λέει οτι ο Χόλφορντ (που ήταν ο πρώτος Αγγλος αρχιτέκτονας που αργότερα εγινε "Λορδος" -σημ. δική μου) αμφισβήτησε την τελική κρίση ,αναφερόμενος σε άρθρο του Χόλφορντ στην Architectural Review(vol.116,1957,σ.394). Το περί συμμετοχής του Παπαδάκη στην επιτροπή κρίσεως της Μπραζίλια, με έχει προβληματίσει, γιατί ο ίδιος , στα οσα δικά του εχω διαβάσει , δεν αναφέρει πουθενά κάτι τέτοιο. Πάντως πιθανότατα να είναι ετσι, ισως να τους σύστησε ο ίδιος ο Le Corbusier που γνώριζε τον Παπαδάκη απο το συνέδριο της Αθήνας, και ειχε γνωρίσει τον Niemeyer οταν επισκέφθηκε για δεύτερη φορά τη Βραζιλία το 1936 και για δυο μήνες συνεργάστηκε μ'αυτόν (και αλλους), για τα σχέδια του κτηρίου του υπουργείου παιδείας , ισως να είχαν γνωριστεί απο μόνοι τους απο την διεθνή έκθεση του 1939 στην Νέα Υόρκη, που ο Niemeyer με τον Lucio Costa είχαν κάνει το περίπτερο της Βραζιλίας (βλ.για χρονολόγιο: Papadaki 1960 σ. 117,Boesiger 1972 σ.249). Στο σύντομο Βιογραφικό του Παπαδάκη που δημοσιεύεται στα αρχεία του Πρίνστον αναφέρεται οτι ο Παπαδάκης , ειχε κερδίσει το διαγωνισμό για το περίπτερο της Νέας Υόρκης στην διεθνή έκθεση του 1939.Το κτήριο αποδίδεται σήμερα σε διάφορα δημοσιεύματα στο ιντερνετ στον αρχιτέκτονα Aymar Embury ΙI (μερικά τον αναφέρουν και ως Aymer Embury III), ευνοούμενου του Robert Moses, υπερ-εντεταλμένου σχεδιασμού των Πάρκων της Νέας Υόρκης (Parks commissioner) που σε συνεργασία με τον φορέα Port Authority εζωσε το Μανχάτταν με αυτοκινητόδρομους ταχείας κυκλοφορίας (Highways).Ο Aymar ηγείτο ομάδας αρχιτεκτόνων και μηχανικών που εκαναν γιά την υπηρεσία πάνω απο 600 δημόσια κτήρια,αρκετά χαρακτηρισμένα σήμερα ως ιστορικά μνημεία, εστω κι'αν ολα τα επίσημα βιβλία αρχιτεκτονικής του 20ου αιώνα δεν τον αναφέρουν. Στο βιογραφικό του Παπαδάκη στο Πρινστον, αναφέρεται οτι είχε δούλεψει για το Port Authority, πού προφανώς "προϋστάμενοι" ήταν την εποχή εκείνοι οι Aymar και Moses.Κάπως λοιπόν μπλέκουν τα πράγματα. Σίγουρα δεν γνωρίζουμε ακόμη ολες τις λεπτομέρειες. Απλά υποθέσεις διατυπώνω για περαιτέρω έρευνα . Δούλεψε για τον Aymar και τον Moses ; Μήπως παραγκωνίστηκε ή λύση του , "του φάγανε" ή διασκευάσανε τη λύση του; Δεν έχω ακόμη δεί ολα τα σχέδια. Απο τα αρχεία του Πρινστον και τους φακέλους απο το αρχείο Παπαδάκη, προμηθεύτηκα μόνο μια Οψη, που προφανώς δείχνει ξεκάθαρα οτι η πρόταση του, ειχε στοιχεία απο το περίπτερο της Βενετίας,αλλα και υιοθετούσε καμπύλη και μοντέρνα έκφραση , που οντως δεν διακρίνονται στο κτήριο που χτίστηκε τελικά. Σιγουρα, η πρόταση του πρέπει να ήταν πρωτοποριακή, κατι "μοντέρνο", πράγμα που φαίνεται απο το ελάχιστο
Σταμου Παπαδάκη¨: Σχέδιο μελέτης όψεων από τον διαγωνισμό για το περίπτερο της Νέας Υόρκης, στην διεθνή έκθεση του 1939 . Φωτο © Princeton Architectural Archives/Princeton Architecture Library (Απαγορεύεται η αντιγραφή ή αναδημοσίευση απο το παρόν καθ'οιονδήποτε τρόπο). Η παρούσα φωτογραφία δημοσιεύεται με την άδεια της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Πρίνστον (published with permission of the Pinceton University Library). δείγμα που παραθέτω
ανωτέρω. Ο
Νιμάγιερ, σίγουρα γνωριζε την "καμπύλη" του Παπαδάκη πολύ πρίν κάνει την
Παμπούλα. Αλλα αυτό μας παει ήδη μακρυά....¨Η
μήπως απλά, ο Παπαδάκης , δουλευε για την υπηρεσία, κέρδισε τον "εσωτερικό διαγωνισμό" για
το κτήριο, τόχτισε η υπηρεσία
όπως τελικά τόχτισε (και μάλιστα κάπως "φασίζον" θα έλεγα, και
πάει, πέταξε ο Παπαδάκης, η
όλη "πιστωση πατρότητας"
να πήγε στον
Aymar Embury II; Δεν αποκλείεται πάντως, ο οντως
"ευρωπαίος" κατα το ντύσιμο και τη συμπεριφορά Παπαδάκης της εποχής του
μεσοπολέμου, να
δούλεψε και για τον ιδιο τον Niemeyer
αργότερα. Πάντως κάτι σημαντικό κρύβεται
μέσα σ'ολη αυτή την ιστορία ,στην επαγγελματική σχέση Le Corbusier/Παπαδάκη/Niemeyer,
και το μπλέξιμο με την "πατρότητα" του περιπτέρου της έκθεσης του 1939,που μόνο μελλοντικοί βιογράφοι,
τόσο του Niemeyer, οσο και του Παπαδάκη, θα ξεκαθαρίσουν
(Δυστυχώς δεν μπαίνει στα θέματα αυτά του συμπατριώτη μας η Στυλιανή
Φιλίππου στο υπέροχο βιβλίο της "Oscar Niemeyer: Curves of
irreverence" που κυκλοφόρησε απο το Yale
University Press. O Παπαδάκης υιοθέτησε τους οριζόντιους προβόλους
συστηματικά,τόσο σε κτηριακά έργα , οσο και σε περίοπτα. Ο Sartoris
δημοσίευσε μια υπέροχη πρότασή του για ενα μικρό κτήριο , συνδυασμό
βιοτεχνίας με
κατοικία, καθώς και τον πύργο που ειχε κάνει για τον φάρο
του αεροδρομίου του Τατοϊου. Το μεν πρώτο
(φωτο: κάτω αριστερά), ειναι ισως η καταπληκτικότερη
άσκηση σε μινιμαλισμο "μάζας και αφαίρεσης μάζας" που κάλιστα θα ζήλευε ο
Adolf Loos, ο δε φάρος του Τατοϊου(σχέδιο:
κάτω δεξιά), ειναι ισως απο τα δυνατότερα χρηστικά περίοπτα
έργα μινιμαλισμου που προτάθηκαν ποτέ. Οι Ιταλοί αρχιτέκτονες του πύργου
του ρολογιού στο Λακκί της Λέρου, σίγουρα γνώριζαν απ'το βιβλίο του
Sartoris τις προτάσεις αυτές του Στάμου Παπαδάκη,καθώς,
είμαι σίγουρος , τις γνώριζε και ο κατά δύο χρόνια νεώτερός του Θουκυδιδης Βαλεντής , που μερικά χρόνια αργότερα έκανε συστηματικά εργα
"προερχόμενα" (derivative), με μερικές
φορές εξοργιστικά "πανομοιότυπες παραλλαγές" και μορφολογικές
λεπτομέρειες που είναι αναντίρρητα επιρρεασμένες απο έργα του Παπαδάκη
(ιδίως το στέγαστρο του σπιτιού της Γλυφάδας και του πύργου του Τατοϊου).
Ψάχνοντας έργα του Le Corbusier, πρίν το 1928, δεν θα βρούμε
οριζόντιους πρ Μέσα κι'εξω απ'την Ελλάδα Πριν όμως πάω εκει, να πώ μερικά ακόμη βιογραφικο-επαγγελματικά, και πιθανές διασυνδέσεις που βοήθησαν διαχρονικά την καρίερα του, οπως συνάγεται απο τη μελέτη των περιεχομένων των αρχείων του : Ο Σταμος Παπαδάκης είχε σπουδάσει αρχιτεκτονική στο Πολυτεχνείο της Αθήνας και στη Γαλλία, στην Ecole Speciale D'Architecture του Παρισιού (1928-1929), οπου πρίν αυτόν είχαν σπουδάσει δυό επίσης Ελληνες αρχιτέκτονες,σημαντικοί κι'αυτοί για την Ελληνική Αρχιτεκτονική του 20ου αιώνα , οι Δ.Τσιπούρας και Πάνος.Νικολή-Τζελέπης. Ειχε βραβευθεί απο τη Γαλλική κυβέρνηση στην έκθεση διακοσμητικών τεχνών του 1925 στο Παρίσι (πιθανότατα για κάποια συμμετοχή του, ισως και συνεργασία με Πάνο Νικολή -Τζελέπη για το Ελληνικό περίπτερο, ή ακόμη και για κάποιο έργο δικό του ,που προς το παρόν δεν γνωρίζουμε). Προφανώς αυτό έγινε έναυσμα για την περαιτερω σχέση του με τη Γαλλία, οπου μαθήτευσε οπως αναφέραμε πάρα πάνω με τον Auguste Perret (βλ.σύντομο βιογραφικό σε αρχεία Πρίνστον και σε Ελληνική μετάφραση σε προμετωπίδα παρούσας εργασίας ανωτέρω). Προφανέστατα γνώρισε το έργο και ισως τον ίδιο τον Le Corbusier προσωπικά , πριν επιστρέψει για επαγγελματική καριέρα στην Ελλάδα. Για την Ελλάδα όμως, οπως απεδείχθη εκ'των υστέρων , πιθανόταντα να θεωρήθηκε ως "ενας εκ'του εξωτερικού "· κάτι που δεν ευδοκιμεί για πολύ και για μόνιμη εγκατάσταση , παρά την όποια προσωρινή "λάμψη" (συνήθως για να ευνοηθούν εξ'αντανακλάσεως μερικοί μετριοι δορυφόροι.). Μετά το γεμάτο αρχιτεκτονικό και ηθικό βάθος του κειμένου που υπέγραψε το 1933 ενάντια στή διάλυση του Bauhaus στο Ντεσσάου απο τό εθνικοσοσιαλιστικό κόμμα της Γερμανίας , η κορυφαία Ελληνική στιγμή του Παπαδάκη ήταν ο ρόλος του στο CIAM των Αθηνών την ιδια χρονιά. Όμως μέχρις εκεί ! ... Στην Ελλάδα, οι περισσότεροι απ'οσους έκαναν κάποιο όνομα, είτε ως πετυχημένοι επαγγελματίες, είτε ως δάσκαλοι ή και τα δυό ξεκίνησαν και μάλιστα με σχετικά μεγάλο αριθμητικά έργο , δουλεύοντας ειτε ως διευθυντές , ή ως μέλη κάποιου δημόσιου οργανισμού ή φορέα. Ο Αρης Κωνσταντινίδης, εκανε το έργο του ως διευθυντής της Λαϊκής κατοικίας και αργότερα του ΕΟΤ. Ο Βαλεντής τα αεροδρόμιά και τα κτήριά τους δουλεύοντας για την τεχνική υπηρεσία της Αεροπορίας (βλ. Αρχείο ΑΚΑ, επιστολή Βαλεντή) .Ο Δοξιάδης ξεκίνησε κι'εβαλε τα θεμέλια για όγκο εργου του ως διευθυντής της προσπάθειας ανασυγκρότησης της χώρας, Ο Φατούρος την πισίνα της σχολής Ναυτικών δοκίμων, την έκανε , οπως είπε ο ίδιος σε σχετικό Βίντεο, κατα την θητεία του στο Ναυτικό.Τέλος τα γνωστότερα ονόματα της δεκαετίας του '30 ξεκινησαν με έτοιμες αναθέσεις σχολείων απο το υπουργείο παιδείας (π.χ Μητσάκης,Καραντινός,Παναγιωτάκος, Βαλεντής,Δεσποτόπουλος κτλ.). Αυτοί δηλαδή ήταν οι τυχεροί , που δεν είχαν να "σκοτιστούν" για το σημαντικότερο κομμάτι της αρχιτεκτονικής, που σήμερα πιστεύω ειναι "η ανάθεση"· αυτή τους ερχόταν "στο πιάτο", ενώ απολάμβαναν τη βοήθεια ορδών νέων και ταλαντούχων αρχιτεκτόνων, που δούλευαν για "την υπηρεσία"ως σχεδιαστές . Αρχιτέκτονες κύρους και ταλέντου που για διαφόρους λόγους, ιδίως "πολιτικούς" και ευρύτερα ιδεολογικούς, οπως π.χ σε οτι αφορα το "ομαδικό έναντι του ατομικού" , που έμειναν εξω απο ανάλογες θέσεις σε "οργανισμούς", δεν εχουν να αναδείξουν "ογκώδες" έργο, γιατι δεν ειχαν την απαραίτητη ανάθεση. Αρκετοι αρχιτέκτονες, διαχρονικά σημαντικοί κατά την ουσία ,όπως πιστεύω ήταν ο Παπαδάκης, ως μη μέλος της ομάδας του υπουργείου παιδείας, αν και δυναμικός , και γραμματέας του CIAM του 1933 στην Αθήνα, δεν ευνοήθηκε ποτέ με ανάθεση να σχεδιάσει σχολείο για τον οργανισμό Σχολικών κτηρίων . Ειλικρινά δεν γνωρίζω γιατί εφυγε από την Ελλάδα , αν και υποπτεύομαι ισως και να είχε κάποια σχέση με "επαγγελματικές" αποτυχίες , μια και δεν φαίνεται απο πουθενά να υιοθετούνται οι ευρύτερες ιδέες του για οικιστικό, οπως π.χ του σχεδίου της "Νέας Αλεξανδρείας", που είχε προτείνει για την ανάπτυξη οικοδομικών τετραγώνων σε υπέρ-υψηλές πυκνότητες
Πρόταση "Υπόδειγμα αστικού συνοικισμού (Colonie urbaine)"του Στάμου Παπαδάκη. Αξίζει να αναλογιστείτε το δρόμο που διένυσε σαν αρχιτέκτονας και πλάστης, ανάμεσα στον διαγραμματικό ορθολογισμό και τις σκοπιμότητες των νιάτων του και στον ποιητικό λυρισμό των ύστερων συνθετικών του χρόνων και σοφίας, του μουσείου Μοντέρνας Τέχνης στην Ανδρο (Φωτο απο Τεχνικά Χρονικά , 1 Απριλίου 1933, σ. 364. Για μουσείο Ανδρου βλ. φωτο σε κλείσιμο παρόντος μελετήματος) .
και μιάς αναμφίβολα για τα Ελληνικά δεδομένα μονοτονίας, λύσεων που βρήκαν εφαρμογή αργότερα σε έργα άλλων αρχιτεκτόνων σε σοσιαλιστικές αλλά και καπιταλιστικές χώρες . Οποιοι και νάταν οι λόγοι , θάφυγε πιστεύω απ'την Ελλάδα πολύ απογοητευμένος ! Και δεν γνωρίζω λεπτομέρειες των "περιπλανήσεών του" στην Βραζιλία. Πάντως τον βρίσκουμε διαχρονικά στενό φίλο και συνεργάτη των σημαντικότερων ονομάτων του διεθνούς αρχιτεκτονικού γίγνεσθαι του εικοστου αιώνα, του προπολεμικού αλλά και του μεταπολεμικού. Ο Giedion θα γράψει στο "Space, Time and Architecture", οτι με τον Σταμο Παπαδάκη και μερικούς αλλους φίλους στη Νέα Υόρκη, οπως τούς Walter Gropius , Richard Neutra, Jose Luis Sert και Lönberg-Holm, οργάνωσαν το τμήμα του CIAM για την μεταπολεμική πολεοδομική ανασυγκρότηση ("CIAM Chapter for Relief and Post-War Planning" / βλ.Giedion σ.700). Να μιά σημαντικοτατη διεθνής συμμετοχή της Ελλάδας, στα μέσα του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου, που εχει μείνει αμνημόνευτη στή δική μας αρχιτεκτονική βιβλιογραφία, πιθανότατα για λόγους ανάλογους με εκείνους που κράτησαν αργότερα τον Προβελέγγιο εκτος ιθύνουσας δημόσιας αρχιτεκτονικής θέσης (δια στόματος του ιδίου εχω ακούσει πως παίχτηκε μέσω των "ανακτόρων" το "αντικομμουνιστικό χαρτί" ). Η ουσία ειναι οτι ο Παπαδάκης , έφυγε και μέχρι σήμερα δεν γνωρίζω τους λόγους. Το έργο του στην Ελλάδα , οπως φαίνεται απ'τα σχέδια του που υπάρχουν στο αρχείο του στο Πρίνστον , σταματάει το 1934. Φεύγει για την Αμερική , στα μέσα του 30 τον βρίσκουμε να ασχολείται με τα αρχιτεκτονικά περιοδικά, περνάει προφανώς τις εξετάσεις για την άδεια εξασκήσεως επαγγέλματος αρχιτέκτονα στη Νέα Υόρκη, και απο το 1937 ως το 1940 τον βλέπουμε να ασχολείται επαγγελματικά ιδίως για την Εκθεση της Νέας Υόρκης (1939-1940) . Στην Ελλάδα γύρισε στα γεράματα, οχι με το σώμα, αλλά με τα σχέδια του, μέσω Γουλανδρή και τα μουσεία της Ανδρου(1972-1982). Τα προσωπικά του έργα ήταν σχετικά λίγα, αλλά η συνεισφορά του μεγάλη. Που με φέρνει τώρα στην περι επιρροής στον Μπαρραγκάν υπόθεσή μου.
Ο Barragán κι'ο Παπαδάκης Οταν πέθανε ο
Luis Barragán (Μπαρραγκάν),
άρχισαν να βγαίνουν βιβλία για τη ζωή και τό έργο του, το ένα μετα
το άλλο, απ'τα ωραιότερα αρχιτεκτονικά βιβλία που
κυκλοφόρησαν ποτέ! Και πως
μπορεί να μην ήταν
,με τα υπέροχα χρώματα και την ποιητική του χώρου του κορυφαίου αυτού Μεξικανού .
Πηγαίνοντας ομως πέρα απο το χρώμα και την οπτική πανδαισία τους σαν
βιβλία, διαβάζοντας τα και
μπαίνοντας στην ουσία, αρχίζει να ξετυλίγεται το μέχρι πρόσφατα "πέπλο" και ο "μυθος Μπαρραγκάν" . Μαθαίνουμε
για τα δυό ταξείδια του στην Ευρώπη οταν ήταν νέος ,
για την επιρροή που είχε πάνω του το βιβλίο του Ferdinand Bac (Φερντινάν Μπάκ),
για την επίσκεψή του στην Ελλάδα και
τη Μεσόγειο το 1924-25, που πέρασε απ'το Παρίσι και είδε το
περίπτερο του Esprit Nouveau στην διεθνή έκθεση διακοσμητικών τεχνών
, αλλά και για το δεύτερο ταξείδι του το 1931, που πέρασε
απ'το στουντιο του Λε Κορμπυζιέ
, τον συνάντησε και συνομίλησαν (βλ.Dal Co σ.83 υποσημείωση νο.75).
Με αφορμή τα οσα μαθαίνουμε
απ'τα πάρα πάνω, ιδίως για το δεύτερό ταξείδι
του στην Ευρώπη (που τέλειωσε το
1931), πιθανολογώ οτι θα πρέπει σίγουρα να πέρασε και απο τη Βενετία
, αφού παρακολουθούσε τα τεκταινόμενα των διεθνών
εκθέσεων, και σαν καλά πληροφορημένος νέος αρχιτέκτονας πισω πιά στο
Μεξικό, που οπως ο ιδιος μας λέει "χανόμουν
στα αρχιτεκτονικά περιοδικά για να
ενημερώνομαι πάνω -κάτω στις εξελίξεις
της εποχής" (βλ. Francesco dal Co..σ.38), να μελέτησε και
την πρόταση του Παπαδάκη για το Ελληνικό περίπτερο
της Μπιενάλε της Βενετίας του
1932 ,που ναι μεν δεν χτίστηκε ποτέ αλλά
δημοσιεύτηκε στο Βιβλίο του Σαρτορις
κι'εγινε γνωστό παγκοσμίως. Πιστεύω ακράδαντα θα
το είχε
προμηθευτεί ο
Μεξικανός μετα την επίσκεψή του στην Ευρώπη
και την Ελλάδα(Μάιο
1924). Επίσης πέραν απο τον Μπακ , οπως
μου εχει πει ο Λεγκορρέτα,
ο Μπαρραγκάν λάτρευε και τον Χασάν Φάθι.
Πιστεύω λοιπόν και υποθέτω, οτι πιθανότατα η απότομη στροφή
του απο το λευκό στο χρώμα
και απο
τη μορφολογία του διεθνους στύλ που ακολουθούσε, σε
μοροφλογία καθαρά
"μάζας και αφαίρεσης" μαζας, οφείλοταν
σ'ενα συνδυασμό επιρροών απο τους Στάμο Παπαδάκη
και Hassan Fathy (Χασάν Φάθι /1900-1989), με επικρατέστερο κατα τη γνώμη
μου τον Ελληνα, μια και αυτός και το περιπτερό του προηγείτο χρονολογικά
των πρώτων έργων του Φάθι που έγιναν στο τέλος της
δεκαετίας του '30. Αλλά κι'αυτό να μη συνέβη, ειναι τόση η
ομοιότητα της εκφραστικής γλώσσας κατοπινων κτηρίων του Μπαρραγκάν με το
περίπτερο του Παπαδάκη, που κάλιστα θα μπορούσε
οποιοσδήποτε να διατυπώσει
την υπόθεσή μου
.Η μορφολογία Μάζας και
εξόρυξης μάζας στην Μοντέρνα αρχιτεκτονική της Ευρώπης,πέραν απο την
αρχιτεκτονική "εργοχείρου" στο συγκεκριμένο ιδίωμα απο τον
Le Corbusier(π.χ Chandigarh), ειχε πιστεύω γερές βάσεις
και το προηγούμενό της στην Ελλάδα. Τόσον ο
Δοξιάδης (οικιστικά και τύποι κατοικιών σε Ιράκ κτλ.-που
δούλεψε στο Γραφείο του Δοξιάδη κι'ο Χασσάν Φάθι) οσο και ο Κανδύλης
στις πρώτες του λαϊκές πολυκατοικίες στην Αφρική , τη γλώσσα
της μάζας μίλησαν. Κι'οι δυό τους , Ξεκινώντας απ'τα μαθήματα των Ελληνικών νησιών,
δημιούργησαν συστηματικά στο πάρα πάνω ιδίωμα, οσο ασφαλώς και ο Αρης
Κωνσταντινίδης. Δεν γνωρίζω κατα πόσον γνώριζαν ή ήθελαν να αναγνωρίσουν
την πρωτοποριακότητα του Παπαδάκη σ'αυτή τη γλώσσα, προβάλλοντας
συστηματικά ή απαξιώνοντας
κατα περιπτώσεις , τουλάχιστον στη ρητορική τους, τα Λεκορμπυζιακά παραδείγματα, αλλά υποθέτω οτι
κάπου μέσα του ο Μπαρραγκάν και στη συνέχεια
και αλλοι Μεξικάνοι , οπως ο Ρικάρντο Λεγκορρέτα, ο Σόρντο Μανταλένο και αργότερα ο κατά πολύ νεώτερος Αντόνιο Ατολίνι,
ειχαν πιθανότατα αρχικό έναυσμα το παράδειγμα του Στάμου Παπαδάκη και
τη
συγκεκριμένη πρότασή του για το Ελληνικό περίπτερο της Μπιενάνλε της
Βενετίας του 1932.
Ακόμη και να μη το γνώριζαν, δεν παύει να αποτελεί το
πρωτοδιατυπωθέν αρχιτεκτονικό προηγούμενο της συγκεκριμένης αρχιτεκτονικής
γλώσσας στον εικοστό αιώνα.
Είναι ενα πάρα πολύ σημαντικό "προηγούμενο", που προφανώς το γνώριζαν και
επιρρέασε πολλούς. Αν και μπορεί να σφάλω ως προς την τελική απόδειξη της υπόθεσής μου, νομίζω οτι αξίζει να παραθέσω τον παρα πάνω πίνακα : Αριστερά είναι το εξώφυλλο του βιβλίου του Χασάν Φάθι "Αρχιτεκτονική για τους φτωχούς" και δεξιά λεπτομέρεια απο την Νέα πόλη Gourna στην Αίγυπτο του ιδιου αρχιτέκτονα . Στη μέση επάνω ειναι το σπίτι που έκανε ο Μπαρραγκάν για το στρατηγό Γκιλάρντι, και κάτω δεξιά ,όπως και αμέσως πάρα κάτω ειναι τα αξονομετρικά σκίτσα που προσπάθησα να κάνω απο τα σχέδια του περίπτερου της Βενετίας του Στάμου Παπαδάκη που δημοσιεύει ο Alberto Sartoris στο βιβλίο του , ολα τους υπαγόμενα στην μορφολογία "μάζα και εξόρυξη μάζας".
Εστω κι'αν τίποτε απο τα πάρα πάνω που υποθέτω ισχύουν, δεν χωράει αμφιβολία πιστέυω, οτι τα συγκεκριμένα αξονομετρικά πείθουν οτι ο Στάμος Παπαδάκης, ήταν ενας υπέροχος "πλάστης", που απαντούσε στον "διδιάστατο" Mies van der Rohe του δυο χρόνια νωρίτερου περίπτερου της Βαρκελώνης, με γλώσσα "τεσσάρων διαστάσεων", πως δηλαδή να αντιμετωπίσεις το αρχιτεκτόνημα πλαστικο-χωροχρονικά, απο που να φέρεις τον χρήστη στο κτήριο, μέσα απο ποιά πορεία να τον προχωρήσεις, πως να παίξεις με το φώς και τη σκιά, και τέλος πως να δημιουργήσεις ενα εννιαίο σύνολο εξωτερικο/εσωτερικής συνέχειας,που μέχρι την εποχή εκείνη (1931-32)ήταν αδιατύπωτο. Ολα αυτά τα πήγε ακόμη μακρύτερα με την συνταγή "του μυστήριου και της έκπληξης" ο Μπαρραγκάν κι'ισως ακόμη μακρύτερα ο φίλος και συνεργάτης του Ρικάρντο Λεγκορρέτα. Πιθανότατα δεν θα αρέσει η παρούσα μου υπόθεση σε πολλούς, σίγουρα ισως στενοχωρηθεί και ο για πολλά χρόνια φίλος μου Ρικάρντο Λεγκορρέτα, αλλά εγώ θα παραμείνω στη σημασία και τη θέση που θα πρέπει να πάρει στην ιστορία της αρχιτεκτονικής του εικοστού αιώνα το προηγούμενο του Στάμου Παπαδάκη , οποιο κι'αν ειν' το τίμημα. Και τέλος να πω, οτι με βάση ολα τα πάρα πάνω, το πρώτο Μουσείο μοντέρνας τέχνης στην Ανδρο που σχεδίασε για τους Βασίλη και Ελίζα Γουλανδρή, ειναι ενα απο τα κτήρια αυτού του πρωτοπόρου, πoύ θα πρέπει να πάρει κι'αυτό την διάκριση που του ανήκει, οχι μόνο για την αρχιτεκτονική της Ελλάδας, αλλά και διεθνώς. Με το άγαλμα του ξάδελφού του Μιχάλη Τόμπρου στην είσοδο να σε υποδέχεται, αν και μικρό και απαρατήρητο, είναι ενα Μεγάλο κτήριο.....Κάπου εκεί ο Παπαδάκης κi'o Μπαρραγκάν συναντάν τον Ελύτη....
Σημειώσεις/Βιβλιογραφία Αντώνη Κ.Αντωνιάδη, "Στάμος Παπαδάκης : Μουσεία Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή στην Ανδρο" σε : Ποιότητα και Κοινωνία : το χωρο-ποιητικό και πολυσήμαντο σε πρόσφατα έργα της αρχιτεκτονικής μας, Δελτίο Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, Μαρτης-Απρίλης 1985,σσ.17-23 (περιλαμβάνει κατόψεις μουσείων και φωτογραφίες τους απο τον συγγραφέα). Αντώνη Κ.Αντωνιάδη, Σύγχρονη Ελληνική Αρχιτεκτονική, Ανθρωπος+Χώρος, Αθήνα 1979, σ.159 Anthony C.Antoniades,"Architecture from inside lense: Jokes and anecdotes about celebrated architects"(in English and Japanese), περιοδικό, "A+U",(Architecture and Urbanism), July 1979, pp. 4-22 , Βλ. επίσης και μετάφραση σε Ελληνικά σε περιοδικό "Ανθρωπος+Χώρος":www.akx.gr Anthony C.Antoniades, Architecture and Allied Design: An Environmental Design perspective, Kendall/Hunt, Debuque , Iowa,1980,σ. 95 Αντώνη Κ.Αντωνιάδη, "Η αρχιτεκτονική του Luis Barragán",σε περιοδικό World of Buildings, νο.24, σσ.64-83 , επίσης "Luis Barragán :Λογος αποδοχής Βραβείου Pritzker" , Μετάφραση στα Ελληνικά απο Αντώνη Κ.Αντωνιάδη,σσ.84-85 Richard Becherer, "Monumentality and the Rue Mallet-Stevens", JSAH (Journal of the Society of Architectural Historians), XL:1, March 1981, pp.44-55(βλ. φωτογραφία πύργου περίπτερου τουρισμού σε Εxposition des Arts Decoratifs, Paris 1925, που ενέπνευσε τα προβολικά σκίαστρα ("sunbreak") στον Παπαδάκή (βλ. μνημείο Χριστόφορου Κολόμβου). Willy Boesiger(ed.) , Le Corbusier, Praeger Publishers, New York,1970 (βλ. χρονολόγιο, σ.249) Alexander Calder, “Calder an Autobiography with Pictures”, Allen Lane The Penguin Press, Pantheon USA, 1966, (σ.175 και για 1939 New York World’s Fair σ.176) Sigfried Giedion, Space, Time and Architecture, Harvard University Press, Cambridge Massachusetts, Fifth edition, Revise and Enlarged, 1967, σ.700 Roger Herz-Fischler , Le Corbusier’s “Regulating Lines” for the Villa at Garches(1927) and Other Early Works, JSAH XLIII: 53-59, March 1984, pp.53-59. Βλ.υποσημείωση no.11, οπου αναφέρει οτι τα νούμερα της "χρυσής τομής" δεν εμφανίζονται σε κανένα απο τα πρώτα σχέδια της βίλλας Garches που βρίσκονται στα αρχεία Le Corbusier . Τα νούμερα αυτά άρχισαν να εμφανίζονται και να εμπλουτίζουν τα σκίτσα προς δημοσίευση μετά το 1928-29(σ.58) . Ο συγγραφέας υποστηρίζει οτι αυτό προέρχεται απο επιρροή που δέχτηκε ο Le Corbusier μετά την έκδοση του βιβλίου του Matila Ghyka "Esthétiques des proposrtions dans la nature et dans les arts", Paris 1927 (βλ. σ. 53). Η παρούσα πηγή είναι η "ακαδημαϊκότερα" τεκμηριωμένη και σε συνδυασμό με τον συσχετισμό γύρω απο την "ασχετοσύνη" του Le Corbusier στα μαθηματικά επιτρέπει να υποτηρίζω με σιγουριά οτι τα μαθηματικά του Modulor υπολογίστηκαν απο άλλους-τους Στάμο Παπαδάκη και Ιάννη Ξενάκη. Ο ιδιος ο συγγραφέας αναφέρεται επίσης σε αναφορές του Le Corbusier γύρω απο την χαμηλή επίδοσή του στα μαθηματικά, βλ.Le Corbusier 1925 πάρα κάτω. Le Corbusier, L’Art Decoratif d’Aujourd’hui,Paris 1925, p.206 Le Corbusier , Le Modulor , εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1971, σ.60-61 (περι Στάμου Παπαδάκη,John Dale και "τεχνική διεύθυνση"έρευνας για το Modulor) και σ.129 . Le Corbusier , Modulor 2 ,(Translated by Peter De Francia and Anna Bostock), Faber and Faber Limited.London 1955, (οπου αναφορές του ιδιου του Λε Κορμπυζιέ σχετικά με τη συνεισφορά του Στάμου Παπαδάκη στα μαθηματικά του Modulor, σσ.31, 122). Για τα Μαθηματικά του Modulor βλ.και Iannis Xenakis πάρα κάτω. Benevolo Leonardo, History of modern architecture, vol.2, MITpress, Cambridge Massachusetts,1977, σ.758 Antonio Riggen Martinez, Luis Barragán: Mexico's Modern Master,1902-1988 , The Monacelli Press, 1996(σσ.28,37,48, 64,83 υποσημείωση νο.75 Nouritza Matossian, Xenakis ,Kahn and Averill , London, 1986, όπου πολλαπλές αναφορές στα περί Le Corbusier και μαθηματικά (π.χ 111) και τα περί διένεξης με Ξενάκη γύρω απο την πατρότητα σχεδιασμού του περιπτέρου της Philips και αποτίμηση Λε Κορμπυζιέ απο Ξενάκη ως εργοδότη και επι προσωπικού επιπέδου (βλ.. σσ.119-121). Επισης για Modulor, σσ.39-41) Σταμος Παπαδάκης : (1) Το κλείσιμον της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Ντεσσάου, Τεχνικά Χρονικά, 1 Φεβρουαρίου 1933, σ.130 .(2) Τα διεθνή Αρχιτεκτονικά Συνέδρια, Τεχνικά Χρονικά, 1 Φεβρουαρίου 1933, σσ.136-137. (3) Ο Συνοικισμός "Νέας Αλεξανδρείας" και η εδαφική Οικονομία των Αθηνών, Τεχνικά Χρονικά ,1 Απρίλίου 1933, σσ.361-364. (4) Επιστολή 12ης Οκτωβρίου 1933στο IV CIAM σε Τεχνικά Χρονικά, 15Οκτωβρίου-15 Νοεμβρίου 1933/Αριθ.44,45,46, σσ.997,1088,επίσης βίλλα Γλυφάδας σ.1049 Stamo Papadaki, Oscar Niemeyer, Mayflower-London, 1960 , pp.114,115, 117 Stamo Papadaki Papers, "A Guide prepared by Barbara Volz" , Manuscripts Division , Department of Rare Books and Special Collections, Princeton University Library, 1998 (Εντυπωσιάζουν απ'τα αρχεία του Φάκελλος 15/1 τα αποκόμματα που κρατούσε απο το Δελτίο του Σοσιαλιστικού κινήματος των φοιτητών /Μάης 1968- κάτι που δεν πρέπει να ξενίζει , αν αναλογιστούμε το "πύρινο" και γεμάτο πάθος κομμάτι που έγραψε στα Τεχνικά χρονικά για το κλείσιμο του Bauhaus- bl. Παπαδάκης νο.1 ανωτέρω) Auguste Perret . Για τον Perret βλ. π.χ Michelis Panayotis, Aisthētikós , Wayne State University Press, Detroit 1977, σσ.197,198). Styliane Philippou, " Oscar Niemeyer: Curves of irreverence", Yale University Press, 2008, σσ.86, 231υποσημεισεις,411 ευρετήριο Richard Pommer, "The Architecture of Urban Housing in the United STates during the Early 1930's",JSAH(Journal of the Society of Architectureal Historians), December 1978,vol.xxxvii, no.4,pp.235 (βλ.Housing development Hillside Homes, by Clarence Stein, 1934, σ.236, και Michigan Boulevard Garden Apartments των Eugene H.Klaber and Ernest Grumsfeld , Jr. with Henry Wright p.237. σε αναφορά με την ρπόταση Νέας Αλεξανδρείας-βλ.Antoniades "Stamo Papadaki " παρα κάτω. Σαπόρτα Ι. ,Η Ομιλία του κ.Ι.Σαπόρτα σε Τεχνικά Χρονικά, 15Οκτωβρίου-15 Νοεμβρίου 1933/Αριθ.44,45,46, σ.1003, οπου αναφορά σε Στάμο Παπαδάκη , ιδρυτή της Ελληνικής ομάδας του CIAM, ο οποίος πηγε στη Μασσαλία για να προϋπαντήσει τους συνέδρους. Alberto Sartoris, Gli Elementi dell'Architettura Funzionale, Urlrico Hoepli, Milan , 1932, pp. 275,276,277,278 Alberto Sartoris, Διεθνής Τεχνική Κίνησις :Πολεοδομική, Τεχνικά Χρονικά, 1 Φεβρουαρίου 1933, σσ.133-136 Σαχανά, Στεφανίδου,Τσιτιρίδου, Σαμουηλίδου, Ο αρχιτέκτονας Θουκυδίδης Π. Βαλεντής , Εκδόσεις νήσος, Αθήνα 2007 (Αξίζει να σημειωθεί οτι οι πάρα πάνω ερευνήτριες υποδεικνύουν περιπτώσεις ομοιοτήτων λεπτομερειών έργων του Βαλεντή με έργα του Παπαδάκη, π.χ με το κυκλικό στέγαστρο της βίλας του Παπαδάκη στη Γλυφάδα , οπου και κάτοψη βίλας απο Sartoris βλ. σσ.234 και σσ.181,70,59) Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Δ.Α.Σ @Πανελλήνια Ενωση Αρχιτεκτόνων, Επετηρίδα μελών, Εκδοση Σ.Α.Δ.Α.Σ , Αθήνα 1995, βλ.Παπαδάκης Σταμάτης του Ιωαν.σ.206 (Είναι ενδιαφέρον οτι ο συγκεκριμένος κατάλογος των μελών , δεν συμπεριλαμβάνει συχρόνους του Παπαδάκη, οπως τους Μητσάκη, Παναγιωτάκο, Βαλεντή, Καραντινό, Σιάγα. Αυτό ισως οφείλεται στο οτι αυτοί ζουσαν στην Ελλάδα οταν πέθαναν , ο θάνατος τους μαθεύτηκε και διαγράφηκαν. Απο μιά άποψη λοιπόν ο Παπαδάκης ήταν τυχερός που ζούσε στο εξωτερικό οταν πέθανε...κι'ετσι ο αριθμός μητρώου του εχει επιζήσει, και μάλιστα δημοσιευμένος, ΤΕΕ 000902-1929. Francesco Dal Co and Juan José Lahuerta "Introduction : A Flash of Beauty", σε Matinez 1996, ανωτέρω. José Ma Buendia Júlbez, Juan Palomar,Guillermo Eguiarte, The Life and Work of Luis Barragán , Rizzoli, New York, 1996, σσ.33(οπου αναφορά σε έλειψη ταλέντου στη συνθεση και το πρόβλημα αδυναμίας σχεδιασμου λόγω της προηγούμενης σπουδής του ως πολιτικός μηχανικός), και σ.237 (οπου Βιογραφικό). Δημήτρη Φιλιππίδη, Νεοελληνική Αρχιτεκτονική , Μελισσα, Αθήνα 1984, σσ.220, 222,223 Δημήτρη Φιλιππίδη, Μοντέρνα Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα , Μελισσα 2001, (Ο συγγραφέας επανέρχεται με αναφορές στον Στάμο Παπαδάκη ,με ωραίες μάλιστα φωτογραφίες έργων του σε ορισμένες περιπτώσεις, π.χ Βίλα 1932-33 στη Γλυφάδα σ.90, χωρίς όμως να μπαίνει στην ουσία και τον εκ’των υστέρων ρόλο και «μέγεθος» του συγκεκριμένου πρωτοπόρου Ελληνα αρχιτέκτονα και διανοούμενου. Σημειώνεται επίσης οτι η σχετική εργασία αγνοεί ή απαξιεί προγενέστερη ουσιαστική δημοσίευση για τον Στάμο Παπαδάκη, βλ Αντωνιάδη 1985. Νίκος Χολέβας, Ο Αρχιτέκτων Πανος Ν. Τζελέπης(1894-1976) Διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 1983, βλ. σχετικά με τις μη αναθέσεις σχολείων από το Υπουργείο Παιδείας σε Σ.Παπαδάκη και αλλους(σ.173, σημ.νο.24). Επίσης για Βράβευση σε εκθεση 1925 στο Παρίσι βλ.σ.90-91,και για σπουδές σε Ecole Special d'Architecture των Τσιπούρα και Τζελέπη βλ. σσ.36, 53 αντίστοιχα. Iannis Xenakis: Γιά κατάλογο άρθρων του Ιάννη Ξενάκη στη διεθνή βιβλιογραφία, οπου και άρθρα σχετικά με το Modulor 2 του Le Corbusier και οι σχετικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ αρχιτεκτονικής και μουσικής αλλά και των Le Corbusier/Xenaki, βλ. ηλεκτρονική διεύθυνση : http://www.iannis-xenakis.org/english/articles.htm
APPENDICES 1. Αρχεία : Αρχείο Α.ΚΑ Βλ. Επιστολές Ε.Γουλανδρή/Α.Κ.Α , Επιστολή Θ.Βαλεντή, Επιστολές Α.Προβελέγγιου, κτλ.Αρχείο Stamo Papadaki Papers(Princeton Architectural Archives/Correspondance/Anthony C. Antoniades). Ολες οι φωτογραφίες με ένδειξη © Princeton Architectural Archives/Princeton University Library, απαγορεύεται να αντιγραφούν ή να αναδημοσιευτούν απο το παρόν καθ'οιοδήποτε τρόπο, χωρίς την άδεια του πανεπιστημίου Princeton. 2. Βιογραφικό Στάμου Παπαδάκη / βλ. προμετωπίδα παρούσας εργασίας : Μετάφραση απο την ιστοσελίδα της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Princeton -Τομέας Χειρογράφων/Μετάφραση στα Ελληνικά Α.Κ.Αντωνιάδη-Για κείμενο στά Αγγλικά υπό καθεστώς ©copyright βλέπε ιστοσελίδα http://diglib.princeton.edu/ead/eadGetDoc.xq?id=/ead/mss/C0845.EAD.xml . Σημ. του συγγραφέα : Σχετικά με τα παρα πάρα πάνω βιογραφικά , στον κατάλογο των αρχείων δεν φαίνεται να υπάρχει κατατεθημένο δίπλωμα απο το ΕΜΠ, πάρα μόνο δίπλωμα άπο την Ecole Speciale D'Architecture του Παρισιού (1928-1929), το οποίο ειναι προφανέστατα αυτό που λέμε σήμερα "μεταπτυχιακό". Ο Παπαδάκης , πρέπει να ήταν ο πρώτος που σπόύδασε Αρχιτεκτονική και Πολεοδομία.Το πρωτότυπο του διπλώματος του απ'το ΕΜΠ ισως βρίσκεται ακόμη στα αρχεία (αν υπάρχουν, κάποιου Ελληνικού φορέα). Επίσης στα ντοκουμέντα των αρχείων αναφέρεται βραβείο της Γαλλικής Δημοκρατίας απο το υπουργείο Εμπορίου, Ταχυδρομείων και Τηλεγράφου για τήν έκθεση διακοσμητικών Τεχνών και σύγχρονης βιομηχανίας, (βλ. Αρχείο Παπαδάκη). Δεν γνωρίζουμε για πιο λόγο ή για ποιο συγκεκριμένο έργο του απενεμήθη, αν και δεν αποκλείω να είχε σχέση με το Ελληνικό περίπτερο το οποίου αρχιτέκτονας ήταν ο Πάνος Νικολή-Τζελέπης , που και αυτός ειχε αποσπάσει τιμητικό δίπλωμα . ( βλ. Stamo Papadaki papers, Award: "Republique Française, Ministere du Commerce de l'industrie des Postes et des Télégraphe, Exposition Internationale des Artes Decoratifs & Industriels Modernes, Paris," bronze medal award certificate, 1925) 3.
Φωτογραφικά Κολλάζ (Photostitch)
της έπαυλης στη Γλυφάδα
(Παύλου Μπακογιάννη 2 και Διαδόχου Παύλου )(φωτό
Α.Κ.Α, Ιούνιος 2008). 4. Φωτογραφίες/Σκίτσα :Απο τον συγγραφέα και το αρχείο του, εκτος της φωτογραφίας του περίπτερου της Νέας Υόρκης στη διεθνή έκθεση του 1939, που προέρχεται απο την ιστοσελίδα http://www.queensmuseum.org/history/history_1939.htm και πού η σωστή ορθοργραφία του ονόματος του αρχιτέκτονα ειναι Aymar Embury II και οχι Eymer Emburry III που αναφέρεται σε ορισμένες καταχωρήσεις ακόμη και του Μουσείου του Queens στο Internet. Ευχαριστείες : Ευχαριστώ τη Μαρίκη Αναγνώστου , τον Κώστα Ξανθόπουλο , τον Πάνο Ραυτόπουλο και τα άλλα τα "παιδιά" για το φρεσκάρισμα της μνήμης και τις ουσιαστικές κριτικές υποδείξεις τους στην εξέλιξη του παρόντος. © Φωτογραφίες του Στάμου Παπαδάκη καί έγχρωμο σχέδιο διαγωνισμού περίπτερου διεθνούς έκθεσης Νέας Υόρκης 1939,δημοσιεύονται στο παρόν με την άδεια της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Πρινστον (Photos of Stamo Papadaki and color drawing of the NY Pavilion 1939, published with permission of the Princeton University Library ) . © Αντώνη Κ. Αντωνιάδη/ Anthony C. Antoniades ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Notes on Stamo Papadaki (1906-1992) A neglected pioneer from Greece and his contribution to the architecture of twentieth century. By Anthony C.Antoniades, AIA. (for portrait of Stamo Papadaki and drawing of the NY.Pavillion, see Greek version of article above)
Stamo Papadaki born in Athens-Greece(1906). studied Architecture at the Athens Polytechnic and subsequently at the Ecole Superiere D'Architecture in France under Auguste Perret. In France he received his Diplome d'Architecte et d'Urbaniste in 1929. Well versed and highly involved in the avant garde of the early twentieth century , he was one of the first architects internationally to have opposed in public the abolition of the Bauhaus in Dessau by the Social-Nationalis party. In 1933, he was the head of the Greek team of the CIAM group , and as hosting delegate of the CIAM 1933 Congress in Athens, he delivered the opening and closing addresses. In 1935 Papadaki for reasons not yet cleared by research, moved to New York as the designer for American Houses, Inc., which specialized in prefabricated houses. As per his papers and his short biography published by Princeton University Library-Manuscript Division, "his clients included the French government, UNESCO, and the New York Port Authority, for which he served as planner for the Idlewild (now John F. Kennedy) Airport. He also won a design competition for a pavilion for the New York World's Fair (1939-1940), served (1938-1946) on the Architectural Committee of the Museum of Modern Art (N.Y.), was an active member of CIAM (International Congress of Modern Art), and was one of the three foreign judges of the planning competition (1957) for the new Brazilian capital of Brasilia. In addition to his practice as an architect Papadaki also worked as art editor (1948-1960) for the Architectural Forum, was Professor of Architecture and Design (1948-1960) at Brooklyn College of the City University of New York, was editor of the publications Plus and Progressive Architecture, wrote two books on the Brazilian architect Oscar Niemeyer, edited Le Corbusier, Architect, Painter, Writer (1948), and authored many articles, book reviews, and works of poetry.". Son of Ioannis Papadakis (probably a University professor), his architectural registration in Greece had number TEE:000902 (1929)
Short biography above based on the author's research for the piece below and information in Papadakis Biography in: Princeton University Library , Manuscript Division http://diglib.princeton.edu/ead/eadGetDoc.xq?id=/ead/mss/C0845.EAD.xml
Preface: Stamo Papadaki, is one of the neglected pioneers of modern architecture. His Archives, now at Princeton University, offer the opportunity to researchers to scrutinize him and his contribution and hopefully place him in the years to come at the place he really deserves. There is no doubt, other similar cases from other countries exist, and there is no doubt history will eventually restore to the deserved pedestal , individuals , who , because of their modesty, low key nature and non-self promotional attitudes, remained un-noticed. In the piece that follows, I attempt make such opening for further research on Papadaki , actually suggesting two hypotheses that if eventually proven through more research, may make us think twice about other idols and prominent stars of the recent past. I proceed in this, because I strongly believe that the ethical and “value” ingredient of architecture has been seriously lax during the recent years, and that architecture, especially the one promoted and practiced by the media and the computer aided presentation technologies, favored “stars” who have unfortunately facilitated the goals of big capital and some of the broader evils mankind faces in our days (i.e exploitation of poor countries labor etc./for more on this see A.C.Antoniades, “Archilogos” (in Greek), Press the Grape 2005, Eleftheros Typos 2007)
Personal testimony I had first heard of his name in 1961 as a student at Athens Polytechnic. One of the first architectural books I ever received as a present by some friends in Athens, was “The work of Oscar Niemeyer” by Stamo Papadaki. Several years later , I visited and photographed his villa in Glyfada. I published it subsequently in my Greek book, “Contemporary Greek Architecture” (1979,p.159) and subsequently in my English Text “Architecture and Allied Design” (1980, p.96-see photo below)
In Texas I searched for him systematically in the issues of Architectural Record , Architectural Forum and Progressive Architecture (of the decades'30 και '50).He had contributed consistently with articles and presentations on architecture and he had personally worked on the covers and the layout of some of the issues of Progressive Architecture. The first stage of my awareness of his name and his significance as pioneer in the modern movement, a writer an architectural scholar and an architect ended up in 1984, when I visited his two museums, the Modern Art and the Archaeological, in the Greek island of Andros-Greece. I spent hours in these two buildings and was overwhelmed. This visit to this island on the occasion of the supervision of a small chapel I had just designed for Lila and Chariton Embiricos, ended up with an article I wrote, which was published in the magazine of the Greek Society of architects, entitled “Meritorious Architecture and Society: The Spatially-poetic and multi-meaningful in recent architectural works” (Deltio Sadas, March-April 1985, pp.17-23).The last part of this publication was devoted to the work of Stamo Papadakis I knew up to that point, focusing on the two museums I had just visited. The title of this section was “Stamos Papadakis: The Museums of Vassili and Eliza Goulandri in Andros”(see above, pp.21-23).
Source above: Α.Κ.Αντωνιάδη, "Ποιότητα και κοινωνία: το Χωροποιητικό και πολυσήμαντο σε πρόσφατα έργα της Αρχιτεκτονικής μας", Δελτίο Συλλόγου Αρχιτεκτόνων , Μαρτης /Απρίλης 1985, νο.2 pp.22-23 Following the publication of this article I received a letter from Eliza Goulandri . She was courteously experessing her gratitude that somebody had expressed interest in the two museums, her husband and herself had offered to their home-island. At the same time she indicated her happiness that somebody had approved of the architect they had selected, and she was stating openly her admiration for Stamo Papadaki, as an architect and human being : “…Mr.Papadakis is an excellent architect, as yourself has observed, he is at the same time a superb person, of immense education and experience, of some advanced age, and extremely calm character. He was for many years collaborator of Le Corbusier and Oscar Niemeyer.”(See ACA archive/letters/Goulandri 12 Aug.1985).At the end of that letter she gave me the address and telephone number of Stamo Papadakis, in Washington Connecticut. I called Papadakis immediately. He was very happy a Greek architect was calling him from Texas.Goulandri was right; He was extremely calm and sounded perhaps more elderly than I thought. I have no idea of the state of his health at that time, but his voice had brought to my memory the voice of Barragan, when I had called him back in 1978, in Mexico City. Barragan had told me in French, that he was working very hard “to catch up”.He was obviously very much concerned to finish up what he was doing before death. In both instances it was as if I were communicating with somebody from outer space.I don’t recall details now, but I remember Papadakis had told me about his efforts with the magazines. He had asked me if I had seen the magazines of the 30’s in which he had contributed articles and had collaborated with.Following this phone call I passed his name and address to some other friends, to the young scholar, critic and magazine editor Yorgos Simaioforides. He apparently wrote to him, as three of his letters, in 1986, appear in the Papadakis papers in Princeton. His correspondence with other Greeks over the years was sporadic. His longest contact was with his cousing Michales Tombros, a well known sculptor from Andros (I still don’t know if Andros was the birth place of Papadakis). Studying the contents of the Papadaki archives , I was very impressed to find he kept clippings from the Student uprising in Paris , May 1968. This was consistant with the extremely stong piece he had published in his youth against the Social-Nationalist party in Germany, when they dissolved the Gropius Bauhaus at Dessau. This piece was published in the Texnika Xronika ,the journal of the Chamber of Technology in Greece; Although published in the name of the Greek members of the CIAM, it was signed by him; I suspect, it might have been all on his own initiative. I reproduce it below.
Above: Stamo Papadaki text (in the name of the Greek section of CIAM) in opposition to the Abolition of the Bauhaus in Dessau (source: Texnika Xronika, 1 Feb.1933) Papadakis was definitely involved in the architectural “education” of his major patrons, the tycoons Vassilis and Eliza Goulandri, who hired I.M.Pei several years after their museums at the island of Andros, to design for them a museum of Modern Art, to donate to to Greece and house their valuable collection; Unfortunately, this generous benefaction was never realized, because of bureaucracy and political antagonism. With Perret , Le Corbusier and the Mathematics of the Modulor. According to the existing evidence, particularly from the late 20’s and early ‘30’s in Greece, we know that Stamo Papadakis, studied architecture at the Athens Polytechnic.We also know that in 1925 he received an award from the French Embassy from participating in the International exposition of Paris. This is rather peculiar, as , at that time he must have been a student at the Polytechnic. I suggest that he probably collaborated with Panos Nikoli-Tjelepis, a Greek architect who had lived in Paris and had worked for Andre Lurcat, and who was the architect of the Greek Pavillion in that exhibit, having also received an award. It is possible that young Papadakis might have traveled to Paris to see the exhibit and perhaps receive the award.The thing we know for sure, is that following his studies in Athens, he moved to Paris and studied Architecture and Planning at the Ecole Speciale D'Architecture in Paris (1928-1929) .During that period he probably worked at the Office of Auguste Perret , perhaps at the recommendation of Panos Nikoli-Tjelepis . What interests us though, is that Papadakis, definitely knew Le Corbusier personally, prior to 1933 , which might have something to do with Le Corbusier’s planning and involevement to organize the 1933 CIAM in Athens. Le Corbuiser apparently knew a Greek ship owner in Paris, which he might have very well known through Papadakis. When the decision was taken, Le Corbusier contacted this shipowner to offer his boat “Patris” to take the participants from to Athens. By that time , Papadakis had been in Greece for over four years, had been registered as an architect and member of the Greek Chamber of Technology (License nu. 000902-1929),and had even worked on some important projects , including the Greek Pavillion for the Venice Bienale of 1932 (a project which unfortunately was never built). He was the head and secretary general of the 6 member Greek team that was charged to organize the CIAM congress, and he had been sent to Marseille to welcome on board the members of the conference (perhaps because he knew personally several of the key participants, such as Le Corbusier,etc.). The details and speeches of this important conference have been well known , but I will repeat that Stamo Papadakis, delivered the “welcoming” and the “closing” speeches on behalf of the hosts. It is important to follow Papadakis career following this significant international event. For reasons I am not aware off, but most probably ideological and political , he pursued professional career as and independent architect, as opposed to other prominent Greek members of the CIAM who worked for the ministry of education that permitted them to “author” and construct a large number of schools. Papadakis, as an outsider of this particular bureaucracy never obtained a school commission. As an "architect-planner" however, working and writing on his own , he advanced a personal polemic against the suburban development of new suburban construction at the outskirts of Athens, then undertaken by the National Bank of Greece. In an article in the Texnika Xronika, entitled “The Subdivision of “New Alexandria” and the land economy of Athens” he had argued against the garden city prototype, and against the increase in densities of the existing city block urban fabric. He proposed instead assembly of lots and development of what he had termed “Urban Colony”. This was obviously in the line of Le Corbusier ideas of high density, open space, and pilotis, yet Papadakis, proposed a “court yard scheme instead”. Having calculated mix of family types, apartment types and height of complex, with shopping in the middle of the housing superstructure, he had proposed one of the socialist monotonous schemes, one were to find three decades later in many European and socialist countries. This was a proposal of socially advanced youth, that could tolerate a rather alienating and anonymous overall. Yet , one should not forget, it was well within the spirit of the time, at least in Europe. Schemes such as Gropius Dammerstock at Karlsruhe, or the Dessau –Torten development, also by Gropius; where characterized by un-questionable “monotony” that actually never entered into the European debate (i.e see Sartoris “Diethnis Texniki Kinisis-Poleodomiki”(international Technical events-Town Planning” By the Architect Professor A.Sartoris, Texnika xronika, 1 Feb.1933, pp.133-136-see drawings below). This was not the case by American Schemes of the same period.
Stamo Papadaki, proposal for "New Alexandria" (Source above see: Σταμο Παπαδάκη, Ο Συνοικισμός "Νέας Αλεξανδρείας" και η εδαφική οικονομία των Αθηνών", Texnika xronika, 1 Απριλίου.1933, pp.361-364-see drawings below).
The “New Alexandria” scheme apparently took Papadaki nowhere in Greece. But the
United states was apparently prepared. The Architecture of Urban Housing in the
United States during the Early 1930's had been already contemplating schemes of
high density -several Block developments. The Michigan Boulevard Garden
Apartments by Eugene H.Klaber and Ernest Grunsfeld, Jr. with Henry Wright as
consulting architect , was already on the works since 1932 ( left below-source
Pommer 1978). The Housing development Hillside Homes, by Cl
resembling the Stamo Papadaki "New Alexandria" concept, articulated beyond the "diagram" and in "humanized scale". This is not to suggest the Clarence Stein scheme may be derivative of the Papadaki, but with all this I want to suggest that the USA was ready to accept somebody of the Papadaki urban housing ideas, and that his New Alexandria Scheme may have been extremely decisive for his subsequent career, the"red carpet" perhaps for his move to the United States. The papers of Stamo Papadaki and the bulk of his archive are to be found to day at the library of rare books collection, at Princeton University. The were donated by his wife Audrey (now I know her name-she was a graphic artist-listed and with works acquired by MOMA). In the original and extended version of my research in Greek on Papadaki , I devote quite a bit of evidence and time on his interrelationship with Greece and actors of Greek Art, Art history and architecture. I do not dwell on all this here, as most of the actors are of little importance to the international audience. Furthermore, some of them, clearly members of opposing political and ideological camps, may have something to do to the life-long neglect of Papadakis; one would need much research to settle this matter, and things will probably come after years, when archives of others are searched from the parochial perspective. So far all I know, is that Papadakis early buildings, particularly his villa in Glyfada and his Tatoi airport tower were repeatedly copied, in whole or in part, without ever due credit to him by those copying him; some of these people reached high levels of prestige in Greece, and enjoyed University positions . What is of broader and great significance I believe, is the Papadaki relationship with Le Corbusier, Oscar Niemeyer and finally, as I dare suggest, with Luis Barragan. The last may sound very strange to your ears, as he never met Luis Barragan; but I pursue a theoretical hypothesis that Barragan may very well have been influenced by a work of Stamo Papadaki, actually by one of his projects that was never built….Let us take these issues a bit further : The relationship of Papadaki with Le Corbusier is very clear. He mentions Papadaki in his two books of the Modulor, as the man who calculated the mathematics of the Modulor , in connection with a certain John Dale, with whom Le Corbusier had some dealings regarding the industrial adoption of the modulor in prefabricated housing. In his second Modulor book, Le Corbusier also mentions Papadakis, actually including a three-diamentional diagram of harmonious proportioning Papadaki had sent him. All this might have lead to the Papadaki/Le Corbusier collaboration for the Papadaki’s Book, Le Corbusier: Architect,Painter, Writer(Macmillan, N.Y 1948), the first book ever published on Le Corbusier in the United States. The many that were exchanged between Le Corbusier and Stamo Papadakis for that production of this book are at the Princeton Archive. The next is the Papadaki/Le Corbusier/Oscar Niemeyer relationship in "trio". Papadaki already knew Le Corbusier from his years in Paris and from the CIAM 1933 experience. Le Corbusier met Niemeyer in 1936, when he first visited Brazil and worked with them for two months in the design of the ministry of Education (Niemeyer, Lucio Costa , Le Corbusier), which was built several years later (1942). In 1939, Papadaki, according to his papers, participated in the events of the 1939 world’s Fair in New York, and had actually designed the New York City pavilion, for this Fair, credited to architect Aymar Embury II .This building was retained after the Fair and was used as UN temporary headquarters. In pictures during the Fair period, one could see over its horizontal Doric simplicity a sphere and a Pinacle. These two elements, even though in some distance from the Pavilion, appear as if they are integral part of the building. Oscar Niemeyer, the architect of the Brazilian pavilion nearby, may very well have been impressed and retained this image in his mind. It is also very plausible , that this vision, may have re-surfaced in Niemeyer’s mind several years later, to be transformed into the plastic totality of his palace of the two authorities in Brazilia-the horizontal slab with the two projecting volumes over the roof. It may have been or not have been so; it is just a suggestion.
The New York City building of the 1939 World's Fair , subject for further investigation regarding it's Design "Paternity"(Officially credited to Architect Aymar Embury II). Photo source: the internet, see: http://www.queensmuseum.org/history/history_1939.htm Which takes me to my second hypothesis of possible Papadaki influences.And that has to do with Luis Barragan. As we know now from the biographical books on Barragan that started appearing after his death, Barragan had taken at least two major trips to Europe, North Africa, Egypt, Greece, Italy, France. He had also visited and talked to Le Corbusier in his office in Paris.He had been also very much influenced by the readings on gardens by Ferdinand Bac. He had also told us that he was constantly keeping himself informed on what was happening in Europe, following books and magazines. Stamo Papadaki, had made a proposal the Greek pavilion for the Venice Biennale of 1932. Because of the political events and the rise of fascism, Greece didn’t eventually participate and the pavilion was never built; But it was published by Sartoris in in his famous book Gli Elementi dell’Architettura Funzionale (The Elements of Functionalist Architecture). I had been overwhelmed by the study of the plans and the elevations of the Papadakis design , and I spent sometime trying to sketch rough axonometrics out of them, to see and understand the language of the building better. It became very clear to me that this was an exercise in a very advanced lever to “time space experience” following the language and vocabulary of “mass and extraction of mass”. Years later I learned that Barragan also loved the architecture of Hassan Fathy, the great Egyptian architect, who wrote the book Architecture for the Poor . Fathy had done buildings in the same language of mass and extraction of Mass, but these were built in the late 30’s, as opposed to the Papadaki proposal. Barragan’s firs “Mass and extraction of Mass” projects in Guadalajara, very much remind of the Fathy, but also of the Papadaki Venice Pavilion proposal. I like to claim that it was the Papadaki Pavilion, perhaps through the book of Sartoris, which Barragan had no doubt bought during his trip to Europe, that ifluenced Barragan. Papadakis arrived at “the language of mass” after a sequence of projects, all done in his very early years of practice in Greece. His first project chronologically was a competition winning entry for the monument of Christopher Colombus , in Collaboration with George Ovide Leclerc. In this one he claimed years later, in a footnote of his monograph on Niemeyer, that this project was the first one in modern architecture to have introduced the “sunbreak”, as an integral cantilevered part of a building.
Papadaki was very particular giving credit to his precedents or those who
inspired him. He has written that the tower of Steven Mallet- Stevens for the
Paris exposition of Decorative Arts, was his inspiration for the horizontal
finns of his Columbus monument building. Then followed a tower for the airport
of Tatoi in Athens, also never built, but subsequently quoted (copied), by other
Greek architects, who never gave credit to Papadakis. Rig Source Papadaki drawings above: Alberto Sartoris, Gli Elementi dell'Architettura Funzionale, Urlrico Hoepli, Milan , 1932, pp. 275,276,277,278 The Papadakis / Barragan Hypothesis I can’t be sure if Barragan was actually inspired or influenced by the Papadakis Project. I just state all this as a hypothesis, yet one to which I personally strongly believe. What impresses me though is that Papadakis himself, in the later stages of his life, evolved into a highly poetic manipulator of mass and light, and his two museums in Andros, particularly the first branch of the Modern Art, is a lyrical poem of mastery, equal to the mastery of many a Barragan projects, poems in their own merit. Regardless of the validity or not of my hypotheses on Papadakis, he is a long neglected primary figure of modern Architecture of the twentieth century, the underline of his significance being long overdue.
The "Language of mass and extraction of mass": Bottom right: Axonometric sketch by the author of the proposal for the 1932 Venice Bienale Pavillion of Greece, by Stamo Papadaki. Bottom left and top right Hassan Fathy and Top middle : The house of General Gilardi by Luis Barragan in Mexico City. (Photo A.C.A) . Axonometric bottom right ©Αντώνης Κ.Αντωνιάδης /Anthony C.Antoniades)
The Museum of Modern Art in the island of Andros-Greece, known as "Mouseio Goulandri". This is the first building of the two buildings complex , designed by Stamo Papadaki, featuring a statue by the sculptor Michalis Tombros at the entrance. (Photos by the author-1985)
Notes / Bibliography Αντώνη Κ.Αντωνιάδη, "Στάμος Παπαδάκης : Μουσεία Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή στην Ανδρο" σε : Ποιότητα και Κοινωνία : το χωρο-ποιητικό και πολυσήμαντο σε πρόσφατα έργα της αρχιτεκτονικής μας, Δελτίο Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, Μαρτης-Απρίλης 1985,σσ.17-23 (περιλαμβάνει κατόψεις μουσείων και φωτογραφίες τους απο τονσυγγραφέα). Αντώνη Κ.Αντωνιάδη, Σύγχρονη Ελληνική Αρχιτεκτονική, Ανθρωπος+Χώρος, Αθήνα 1979, σ.159 Anthony C.Antoniades,"Architecture from inside lense: Jokes and anecdotes about celebrated architects"(in English and Japanese), περιοδικό, "A+U",(Architecture and Urbanism), July 1979, pp. 4-22 , Βλ. επίσης και μετάφραση σε Ελληνικά σε περιοδικό "Ανθρωπος+Χώρος":www.akx.gr Anthony C.Antoniades, Architecture and Allied Design: An Environmental Design perspective, Kendall/Hunt, Debuque , Iowa,1980,σ.95 Αντώνη Κ.Αντωνιάδη, "Η αρχιτεκτονική του Luis Barragán",σε περιοδικό World of Buildings, νο.24, σσ.64-83 , επίσης "Luis Barragán :Λογος αποδοχής Βραβείου Pritzker" , Μετάφραση στα Ελληνικά απο Αντώνη Κ.Αντωνιάδη,σσ.84-85, Richard Becherer, "Monumentality and the Rue Mallet-Stevens", JSAH (Journal of the Society of Architectural Historians), XL:1, March 1981, pp.44-55 (see photo of his tower of the Pavilion of Tourism at the expositiono des Arts Decoratifs, Paris 1925, whose horizontal finns inspired the "sunbreak"of the Christopher Colombus monument of Stamo Papadaki / Ovide Leclerc Willy Boesiger(ed.) , Le Corbusier, Praeger Publishers, New York,1970 (βλ. χρονολόγιο, σ.249) Alexander Calder, “Calder an Autobiography with Pictures”, Allen Lane The Penguin Press, Pantheon USA, 1966, (σ.175 και για 1939 New York World’s Fair σ.176) Sigfried Giedion, Space, Time and Architecture, Harvard University Press, Cambridge Massachusetts, Fifth edition, Revise and Enlarged, 1967, σ.700 Le Corbusier , Le Modulor , εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1971, σ.60-61 (περι Στάμου Παπαδάκη,John Dale και "τεχνική διεύθυνση"έρευνας για το Modulor) και σ.129 Le Corbusier , Modulor 2 ,(Translated by Peter De Francia and Anna Bostock), Faber and Faber Limited.London 1955, (οπου αναφορές του ιδιου του Λε Κορμπυζιέ σχετικά με τη συνεισφορά του Στάμου Παπαδάκη στα μαθηματικά του Modulor, σσ.31, 122). Για τα Μαθηματικά του Modulor βλ.και Iannis Xenakis πάρα κάτω. Benevolo Leonardo, History of modern architecture, vol.2, MITpress, Cambridge Massachusetts,1977, pp.758 (Benevolo gives us the information that Papadaki was one of the foreign members that were appointed by the Brazilian government to judge the competition for Brazilia, the new capital of Brazil- see p.758 and for more see: Αντωνιαδης on Papadaki, Greek Text above) Antonio Riggen Martinez, Luis Barragán: Mexico's Modern Master,1902-1988 , The Monacelli Press, 1996(σσ.28,37,48, 64,83 υποσημείωση νο. 75 Stamo Papadaki, Oscar Niemeyer, Mayflower-London, 1960 , pp.114,115,117 Stamo Papadaki Papers, "A Guide prepared by Barbara Volz" , Manuscripts Division , Department of Rare Books and Special Collections, Princeton University Library, 1998 (Εντυπωσιάζουν απ'τα αρχεία του Φάκελλος 15/1 τα αποκόμματα που κρατούσε απο το Δελτίο του Σοσιαλιστικού κινήματος των φοιτητών (Μάης 1968) Σταμος Παπαδάκης Επιστολή 12ης Οκτωβρίου 1933στο IV CIAM σε Τεχνικά Χρονικά, 15 Οκτωβρίου-15 Νοεμβρίου 1933/Αριθ.44,45,46, σ.1088,επίσης βίλλα Γλυφάδας σ.1049 . Auguste Perret . Για τον Perret βλ. π.χ Michelis Panayotis, Aisthētikós , Wayne State University Press, Detroit 1977, σσ.197,198). Styliane Philippou, "Oscar Niemeyer: Curves of irreverence", Yale University Press, 2008 ,.pp86, 231notes,411 index Richard Pommer, "The Architecture of Urban Housing in the United STates during the Early 1930's",JSAH(Journal of the Society of Architectureal Historians), December 1978,vol.xxxvii, no.4,pp.235 (see for instance Housing development Hillside Homes, by Clarence Stein, 1934, p.236, and the Michigan Boulevard Garden Apartments by Eugene H.Klaber and Ernest Grumsfeld , Jr. with Henry Wright p.237). Source of photos originally: Hillside homes: Architecture LXXI, May 1934, 252, and Michigan Boulevard : Slums, Large-Scale Housing and Decentralization, Washington , 1932 in Architecture LXXI, May 1934, p.68) Σαπόρτα Ι. ,Η Ομιλία του κ.Ι.Σαπόρτα σε Τεχνικά Χρονικά, 15Οκτωβρίου-15 Νοεμβρίου 1933/Αριθ.44,45,46, σ.1003, οπου αναφορά σε Στάμο Παπαδάκη , ιδρυτή της Ελληνικής ομάδας του CIAM, ο οποίος πηγε στη Μασσαλία για να προϋπαντήσει τους Συνέδρους. Alberto Sartoris, Gli Elementi dell'Architettura Funzionale, Urlrico Hoepli, Milan , 1932, pp. 275,276,277,278 Σαχανά, Στεφανίδου,Τσιτιρίδου, Σαμουηλίδου, Ο αρχιτέκτονας Θουκυδίδης Π. Βαλεντής , Εκδόσεις νήσος, Αθήνα 2007 (Αξίζει να σημειωθεί οτι οι πάρα πάνω ερευνήτριες υποδεικνύουν περιπτώσεις ομοιοτήτων λεπτομερειών έργων του Βαλεντή με έργα του Παπαδάκη, π.χ με το κυκλικό στέγαστρο της βίλας του Παπαδάκη στη Γλυφάδα , οπου και κάτοψη βίλας απο Sartoris βλ. σσ.234 και σσ.181,70,59) Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Δ.Α.Σ @Πανελλήνια Ενωση Αρχιτεκτόνων, Επετηρίδα μελών, Εκδοση Σ.Α.Δ.Α.Σ , Αθήνα 1995, βλ.Παπαδάκης Σταμάτης του Ιωαν.σ.206 (Είναι ενδιαφέρον οτι ο συγκεκριμένος κατάλογος των μελών , δεν συμπεριλαμβάνει συχρόνους του Παπαδάκη, οπως τους Μητσάκη, Παναγιωτάκο, Βαλεντή, Καραντινό, Σιάγα. Αυτό ισως οφείλεται στο οτι αυτοί ζουσαν στην Ελλάδα οταν πέθαναν , ο θάνατος τους μαθεύτηκε και διαγράφηκαν. Απο μιά άποψη λοιπόν ο Παπαδάκης ήταν τυχερός που ζούσε στο εξωτερικό οταν πέθανε...κι'ετσι ο αριθμός μητρώου του εχει επιζήσει, και μάλιστα δημοσιευμένος, ΤΕΕ 000902-1929). Francesco Dal Co and Juan José Lahuerta "Introduction : A Flash of Beauty", σε Matinez 1996,ανωτέρω. José Ma Buendia Júlbez, Juan Palomar,Guillermo Eguiarte, The Life and Work of Luis Barragán , Rizzoli, New York, 1996, σσ.33(οπου αναφορά σε έλειψη ταλέντου στη συνθεση και το πρόβλημα αδυναμίας σχεδιασμου λόγω της προηγούμενης σπουδής του ως πολιτικός μηχανικός), και σ.237 (οπου βιογραφικό). Δημήτρη Φιλιππίδη, Νεοελληνική Αρχιτεκτονική , Μελισσα, Αθήνα 1984, σσ.220, 222,223. Δημήτρη Φιλιππίδη, Μοντέρνα Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα , Μελισσα 2001, (Ο συγγραφέας επανέρχεται με αναφορές στον Στάμο Παπαδάκη ,με ωραίες μάλιστα φωτογραφίες έργων του σε ορισμένες περιπτώσεις, π.χ Βίλα 1932-33 στη Γλυφάδα σ.90, χωρίς όμως να μπαίνει στην ουσία και τον εκ’των υστέρων ρόλο και «μέγεθος» του συγκεκριμένου διεθνούς Ελληνα αρχιτέκτονα και διανοούμενου. Σημειώνεται επίσης οτι η σχετική εργασία αγνοεί την προγενέστερη δημοσίευση για τον Στάμο Παπαδάκη, βλ Αντωνιάδη 1985. Νίκος Χολέβας, Ο Αρχιτέκτων Πανος Ν. Τζελέπης(1894-1976) Διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ, Θεσαλονίκη 1983, βλ. σχετικά με τις μη αναθέσεις σχολείων από το Υπουργείο Παιδείας σε Σ.Παπαδάκη και αλλους(σ.173, σημ.νο.24) Iannis Xenakis: Γιά κατάλογο άρθρων του Ιάννη Ξενάκη στη διεθνή βιβλιογραφία, οπου και άρθρα σχετικά με το Modulor 2 του Le Corbusier και οι σχετικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ αρχιτεκτονικής και μουσικής αλλά και των Le Corbusier/Xenaki, βλ. ηλεκτρονική διεύθυνση : http://www.iannis-xenakis.org/english/articles.htm
Archives : Αρχείο Α.ΚΑ Βλ. Επιστολές Ε.Γουλανδρή/Α.Κ.Α , ΕπιστολήΘ.Βαλεντή, Επιστολές Α.Προβελέγγιου, κτλ. Αρχείο Stamo Papadaki Papers(Princeton Architectural Archives/Correspondance/Anthony C.Antoniades) Βιογραφία Στάμου Παπαδάκη : Μετάφραση απο την ιστοσελίδα της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Princeton -Τομέας Χειρογράφων/Μετάφραση στα Ελληνικά Α.Κ.Αντωνιάδη-Για κείμενο στά Αγγλικά υπό καθεστώς ©copyright βλέπε ιστοσελίδα http://diglib.princeton.edu/ead/eadGetDoc.xq?id=/ead/mss/C0845.EAD.xml . (Τα με κόκκινο ειναι απορίες του παρόντος συγγραφέα, που για να απαντηθούν πρέπει να μελετηθούν τα αρχεία παραιτέρω , επι τόπου στο πανεπιστήμιο Princeton, καθώς παρουσιάζονται αντιφάσεις με ορισμένα στοιχεία του ήδη δημοσιευμένου καταλόγου των αρχείων στο Ιντερνετ και στοιχείων απο άλλες πηγές που εχουν μέχρι σήμερα δημοσιευτεί και στις οποίες βασίζεται και η παρούσα εργασία, πέρα των προσωπικών γνώσεων και μαρτυριών του συγγραφέα) Σύντομο Βιογραφικό Στάμου Παπαδάκη / βλ. προμετωπίδα παρούσας εργασίας : Μετάφραση απο την ιστοσελίδα της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Princeton -Τομέας Χειρογράφων/Μετάφραση στα Ελληνικά Α.Κ.Αντωνιάδη-Για κείμενο στά Αγγλικά υπό καθεστώς ©copyright βλέπε ιστοσελίδα http://diglib.princeton.edu/ead/eadGetDoc.xq?id=/ead/mss/C0845.EAD.xml . Σημ. του συγγραφέα : Σχετικά με τα παρα πάρα πάνω βιογραφικά , στον κατάλογο των αρχείων δεν φαίνεται να υπάρχει κατατεθημένο δίπλωμα απο το ΕΜΠ, πάρα μόνο δίπλωμα άπο την Ecole Speciale D'Architecture του Παρισιού (1928-1929), το οποίο ειναι προφανέστατα αυτό που λέμε σήμερα "μεταπτυχιακό". Ο Παπαδάκης , πρέπει να ήταν ο πρώτος που σπόύδασε Αρχιτεκτονική και Πολεοδομία.Το πρωτότυπο του διπλώματος του απ'το ΕΜΠ ισως βρίσκεται ακόμη στα αρχεία (αν υπάρχουν, κάποιου Ελληνικού φορέα). Επίσης στα ντοκουμέντα των αρχείων αναφέρεται βραβείο της Γαλλικής Δημοκρατίας απο το υπουργείο Εμπορίου, Ταχυδρομείων και Τηλεγράφου για τήν έκθεση διακοσμητικών Τεχνών και σύγχρονης βιομηχανίας, (βλ. Αρχείο Παπαδάκη). Δεν γνωρίζουμε για πιο λόγο ή για ποιο συγκεκριμένο έργο του απενεμήθη, αν και δεν αποκλείω να είχε σχέση με το Ελληνικό περίπτερο το οποίου αρχιτέκτονας ήταν ο Πάνος Νικολή-Τζελέπης , που και αυτός ειχε αποσπάσει τιμητικό δίπλωμα . ( βλ. Stamo Papadaki papers, Award: "Republique Française, Ministere du Commerce de l'industrie des Postes et des Télégraphe, Exposition Internationale des Artes Decoratifs & Industriels Modernes, Paris," bronze medal award certificate, 1925) 3. Photostitch of the Glyphada villa (photo ACA, June 2008)
It is rather impossible to photograph the villa to day, in the state the architect would probably wanted to have it photographed 70years back. Although carefully restored it is absolutely hidden from public view, protected behind a "jungle-like" landscape architecture, apparently in harmony to the demand for privacy of its current owner. Photos/Sketches :By the author, except as otherwise noted. Acknowledgments : I greatly appreciate the contribution of Mariki Anagnostou, Costa Xanthopoulo and Pano Raftopoulo for the refreshment of the memory and their critical suggestions in the refinement and evolution of the above.
© Pictures of Stamo Papadaki and color drawing of the NY Pavilion 1939, published with permission of the Princeton University Library . © Αντώνη Κ. Αντωνιάδη/ Anthony C. Antoniades
|
2.Τον έψαξα συστηματικά στο Τέξας, στα τεύχη του 
Το
περίπτερο αυτό, όποιος κι'αν τελικά το σχεδίασε,(Aymar ή Παπαδάκης),με την
εικόνα της γειτονικής σφαίρας και του οβελίσκου
, ήταν
πιστεύω στη μνημη των "προηγουμένων " του Niemeyer, οταν σχεδιάζε το
κτήριο των δύο εξουσιών στη Μπράζίλια με τους προεξέχοντες ογκους των
αιθουσών συγκεντρώσεων πάνω απ'το δώμα..jpg)
οβόλους
"σκιάστρα", υπο την έννοια του "συνεχούς μονίμου σκιάστρου" και μάλιστα σε μεγάλη
Δεν αποκλείεται, η υποσημείωση αυτή
του Παπαδάκη, τόσο προσεχτικά διατυπωμένη, να ξένισε, ή ακόμη και να
εκνεύρισε τον Le Corbusier, που ένας νεαρός Ελληνας
Σκίτσα του συγγραφέα: προσπάθεια
τρισδιάστασης αναπαράστασης της πρότασης του Στάμου Παπαδάκη για το
Ελληνικό περίπτερο στη Μπιενάλε της Βενετίας του 1932.
( ©Αντώνης Κ.Αντωνιάδης /Anthony C.Antoniades)
(Φωτο : Α.Κ.Αντωνιάδης)
arence
Stein, was proposed in 1934 ( right below-source Pommer 1978),
actually much 
opt.jpg)
produced a proposal for a small mix use project, a house/atelier, for an
artisan. The minimalist language of mass of this project,would have been
probably envied even by Adolf Loos. All these projects, as well as the Venice
pavilion , were published in the Book of Sartoris. At this point , I ought to
note, that Sartoris, apparently knew Papadakis, even on a personal level, since,
we find an article by Sartoris published in the same issue of Texnika Xronika,
in which Papadakis had published his protest for the abolition of the Bauhaus
at Dessau, mentioned earlier. The seeds of envy and perhaps the beginnings of a
latent friction between himself and his contemporaries within the Greek
architectural community, were these two publications, in Texnika Xronika, which
probably lead into the strengthening the ties between Papadakis and Sartoris
and the eventual inclusion of the Papadakis projects in the Sartoris seminal
book of the period. 