ACA architecture Mag30

The impressive verticality, the rhythmic repetition , the sculptural presence and the play with the light, make the grain elevators of Oklahoma and Texas , the human artifact par excellence, which offers identity to these immense North American prairies and provides organization to the geographic space. These structures truly impress us as “Cathedrals of the prairies": a spectacle of unforgettable strength, points of reference for the drivers of the intercontinental highways , the passengers of the trains and the residents of the surrounding regions. They are instances were the horizontal and the vertical have a most harmonious co-existence.

Top left: "Sculpture"off highway I40, old highway '66; Grain Elevator in Bushland-Texas.

Top right :"Egyptian monumentality",Cooperative grain elevator , Hennessey-Oklahoma.

Left: "Bison", Grain elevator complex six miles south of Enid Oklahoma.(Photos : ACA)

Le Corbusier, Walter Gropius, and other significant architects of the Modern Movement in Europe, had been infatuated and influenced by the grain elevators of America, even though none of them had seen these buildings personally when writing about them. Le Corbusier, who had published several of their photos in his revolutionary book “Towards a new Architecture” and had promoted them as pinnacle examples of his conception of architecture as “…the masterly, correct and magnificent play of masses brought together in light”(i), was not the first one to have noticed these buildings, nor was ever to see one of them. Antonio Sant’Elia and other Italian Futurists had acted likewise; well before Le Corbusier, they had taken their

Left: Antonio Sant'Elia: La Città Nuova,1914 Right: Mario Chiattone, proposal for an urban block,1914

(Source: Reyner Banham, Theory and Design in the First Machine Age, the Architectural Press. London 1960,pp.119,120)

morphological inspirations from photographs of American grain elevators that had been published without commentary at first, in an article in the German magazine Jarbuch des Deutschen Werkbundes, in 1913, attributed, as it was found later, to Walter Gropius. The Chronicle of the influence of these buildings, has been cleared out by the late historian Reyner Banham, in his book Concrete Atlantis (ii) . According to his documented substantiation, and as he clearly proves in this significant revisionist study, the first photos of grain elevators of North America, as well as of industrial building types and factories, were collected by Walter Gropius through correspondence and were published in his article “Die Entwicklung Modernere Industirebaukunst”, in 1913(iii).

The Fagus factory in Alfeld, by Walter Gropius and Adolf Meyer (1911-1913) . A landmark on the argument of the influence of American Industrial building morphology in Europe.

It is also very interesting to underline that these buildings had been pointed out to Gropius by his clients of the Fagus Factory. They had been to America and seen such buildings, and impressed by the simplicity of their morphology, then requested Gropius for an“American-morphic” Style for their building (iv). Gropius was certainly quick to accommodate his clients, and obtained the final commission, taking it away from a classicizing architect who had been initially awarded the commission. The result of the Gropius/Meyer collaboration, is the Fagus factory which has been well documented and commented repeatedly by the historian of the Modern movement, while its American influence imposed by the Gropius clients, had never been documented prior to Banham. Gropius must have seen such buildings years later, when he went to America to become Dean at Harvard. Buffalo New York, is the town with the greatest concentration of grain elevators, and it is only a few hours from Boston. Yet, we must repeat, le Corbusier, had never seen the buildings he so much admired. The only European architect, who had personally experienced grain elevators, was Erich Mendelsohn; while he had been making sketches of visionary “silo” buildings since 1914, presumably after having seen the photographs in the Gropius article, he saw real grain elevators when he visited Buffalo, in 1924. He was deeply moved by the presence of these buildings . He wrote to his wife in Berlin: “I took photographs like mad”. Everything before them, he will tell her, “was merely a beginning” (v).

Grain Elevators in Buffalo NY. (source: R.Banham, A Concrete Atlantis, MITPress 1989, p.172. Drawing by Cherie Wendelken and Bud Jacobs)

Gropius, le Corbusier, and Banham, will write that these buildings had an "Egyptian monumentality". Gropius will be the first to state such hypothesis, and le Corbusier will repeat it, adding praise for their engineer creators. He will write that the American engineers by adding to the natural laws, numbers and to the idea of living organisms, ended up with buildings that had forms “in unison with universal order”(vi). Eventually, he will see in the grain elevators of North America “The touchstones of modernity”, and he will praise the American engineers.(vii) The academic credit that the totally un-academic Le Corbusier assigned to the American Engineers in a highly rhetoric way, was finally given in its full detail some sixty years later by Reyner Banham, who in the last years of his life taught in several American Universities and did research on the Grain Elevators of Buffalo.

…..I will never forget the first time I saw a grain elevator in Western Texas, when I was driving in Jan.1972, totally alone, from New Mexico through Texas all the way to New York, my first cross continental driving; A few miles after the boarder of the two States a huge vertical mass appeared in the distant horizon of the dawn, something like the ghost of Hamlets father on the fort of Ellsinore. This white figure was getting bigger as the distance was decreasing, while the awe was reaching the sublime. When the identity of the figure became clear, I stopped for my first picture of a grain elevator. It was Adrian-Texas. This trip became almost routine in the years that followed and the grain elevators became for me “lighthouses of life”, a security of place and humanity in the immense prairies of the endless horizons.

The dawn from inside the car (top right), and approaching Adrian-Texas(left). Personally "historical" photos by the author, New Mexico-Texas boarder, Jan 1972

In the summer of ’96 I was able to tour systematically the regions of Northwestern Oklahoma and Northern Texas, a pilgrimage long overdue for the design academic .During the summer nights in the motels, with company books and magazine photocopies, I was putting order to what I had seen during the day. Little by little I started to see behind the form, beyond the romantic awe of the early architectural pioneers. I certainly do not have the slightest reservation regarding the morphological strength of these gigantic buildings .Yet behind the form are dynamics that shape it. There is a society, a geographic space, an economy, the struggle of the weak against the powerful, antagonism, organization, and last but not insignificant, the technology and the “machine”. The Machine that makes the grain elevator to be whatever it is, and whose external presence, is not but the final dressing. The grain elevators in Buffalo, that o much the morphological rhetoric of the architectural pioneers, were, apparently, nothing more but the greatest manifestation of “centralization” and the “totalitarian”. Critics of the Grain industry have perceived them as the trade tools of “Robber Barons” of the Gilded Age.

Their enormous size and concentration were necessary in order to keep grain for as long as it was necessary, in order to control world prices, in their role as suppliers to world markets. One could argue that their admired morphology was nothing else but the cover of one of the most detestable buildings types ever developed by the mentality of monopoly and price control. These particular grain elevators in Buffalo, could collect grain from the producing states and store it in their premises for as long as it was necessary; price control techniques and external world demand, were decisive on the timing of grain release, while the ultimate goal was the excessive profit.

In opposition to the above the size and scale of the grain elevators I visited represent the local and regional process of grain collection and distribution, the private and collective for the world feeding

Left: Private units for the treatment and storage of grain, often in close proximity to large scale grain elevators. Middle:: Grain Elevators of group of neighboring farmers.Ritht; Most advanced technology of small scale privately owned grain elevators (Photos ACA)

activity. They are elements of a more social network, always of course, within the framework of the dynamics of the free market economy. Thus, in Oklahoma and Texas, we find a variety of sizes of grain elevators, in contrast to the elevators in Buffalo.

We have the private elevators that serve the needs of individual farms. Then we encounter elevators that serve the individual needs of a group of neighboring farmers, to be followed by Cooperative grain elevators. These Coops are often found in isolated geographic locations, creating skylines and landscapes like Oases in the desert. Coops are also found in centrally

Details from the linear grain elevators in close proximity to the center of the town Enid Oklahoma. Enid has the largest grain elevator storage capacity in the United States; The strong white or grey walls are extremely impressive while the whole environment evokes visual memories , feelings of alianation and anomymity ,similar to those cause by some European public housing projects and proposals, particularly by the so called modernist-marxist architects of North Italy and elsewhere. One ought perhaps to be reminded that Oklahoma and Texas were positive receptors of such images as both States, according to evidence provided by Howard Zinn (see : A Peoples'history of the United States ) had the strongest and largest Socialist movent in this country.(Photos ACA)

located small towns. Finally, in the larger towns, such as Enid-Oklahoma, and Amarillo-Fort Worth in Texas, we will find the largest elevators collective or run by individual companies that serve the regional and national distribution needs and act as “middlemen” for the global of grain trades. The largest such elevators, have been consistently perceived as icons of evil, “the embodiment of the fabled Robber Barons of the Gilded Age”, hated by the local producers and rural populations. There has always been in the grain industry and on-going struggle between monopoly and open free documented Populist Revolt in 1880’s and 1890’s through which rural farmers mobilized politicians and gained reforms that resulted in the establishment of cooperatives and the right of farmers to operated country elevators cooperatively.

The railroad companies favored the large elevators, because their trains did not have to make many stops, and because they could save money from rail and station construction. Yet the cooperatives finally won. The humongous eighteen wheeler trucks and the advent of the interstate highways, released the private and cooperative elevators from the need to locate immediately next to the railroad trucks.

The vertical emphasis of the grain elevators of the immense plains makes them look like “Other Cathedrals”; yet more pragmatically, they are manmade structures that declare the toil of the humans of the prairie, the existence of human settlements, a life style, rather than monuments of a particular morphological language. Their existence defines spots of economic activity, while the repetition of their location, occurs in every sic to eight miles. The grain elevators of Oklahoma and north Texas prove in the best visible way the Crysaller Hypothesis, which suggested the

“triangulated” order of a geographic area and the center gravitational distribution of human settlements(viii). The centers of gravity are the Cooperative grain elevators in this instance. Northern Oklahoma alone has 500 such complexes, which orderly spot the geographic immensity .The Historian W. David Baird wrote that the rain elevators “…celebrated the frontiersman’s historic subjugation of nature, even the primacy of “civilization” over “savagery”(ix). He obviously refers to the questionable “civilization” imposed by the European pioneers with nature and the local disposition of the Native American populations of the area, people who had been living on these prairies for centuries, and who were hunters rather than farmers(x). And even though, we do not approve , in its greatest majority, the “conquest” of nature as practiced by “the frontiersmen”(Pollution of rivers , devastation of forests, waste of Urban land, etc.), the grain elevators of the immense prairies of Oklahoma and Texas , represent indeed the exception. They are absolutely logical and functional manmade constructions, that improved man’s activity, protected production and facilitates the process of collection and distribution, in energy efficient and man comforting way.

Left: Entrance to the town of Groom-Texas Right: Impressive grain elevators of mixed technology - Groom , Texas (Photos A.C.A)

Prior to the advent of these elevators , the grain had to be collected by man, put into small bags , loaded by men onto trucks and unloaded to the factory for cleaning grain type separation, drying , weighting , and then storage in the “Silos”, again by man. The advent of the grain elevator, in conjunction with new legislation regarding type of grain and prices, eliminated the tedious and time consuming previous process, while it facilitated the distribution. It also permitted the lifting and temporary (or long term) storage of large amounts of grain. This happened through vertical belts

Left: Grain elevator in Groom,Texas . Right : "Bison"Grain Elevator , near Enid,Oklahoma (photos by ACA)

equipped with large receptors which picked up the grain that was unloaded from the farm truck on a large pit on the ground , then taken up to the height of horizontal belt which distributed the grain to the vertical storage compartments, from which it was loaded through gravity to the train or to the truck as necessary.

At the beginning the grain elevators were made out of wood. They were covered with sheet metal , and occasionally had cross metal bars holding the external walls in tension. These elevators had very distinctive form, a presence of continuous massing, reminiscent of barn morphology; it is very obvious the effect their form had on the late Charles Moore, whose Sea Ranch condominium

Left: Abandoned wooden elevator of the first generation (Hennessey-Oklahoma) Right: combination of most recent metal cylinders with sheet metal covered wooden elevator (Bushland-Texas). (Photos ACA).

clearly reminds of the early wood grain elevators of the plains. Yet these elevators had short life. They were easily infested by insects, often devastating a whole production, and were extremely sensitive to fire, because of their proximity to the railroad trucks and the sparkles of the locomotives. Their average life span was 15-17 years, and the fire insurance fees were extremely high.

Steel covered and steel cylinder elevators, as well as combination of steel with reinforced concrete cylinders. From left to right: Groom-Texas, Hennessey-Oklahoma, and Bushland-Texas (Photos ACA)

Answer to the above came in 1900 through the use of circular storage bins constructed out of steel. They were constructed out of multiple quarter-inch or one-half inch steel plate panels, bolted together. The insurance costs decreased enormously, although the construction costs rose. Many individuals or groups of neighboring farmers turned to this solution, something which has remained popular to this day.

Yet the generally accepted solution came about through the use of reinforced concrete, and the use of repetitious vertical cylindrical structures. They were the invention of Horace Peavey. He built his first concrete elevator in Minneapolis, as an experimental attempt. The cylinders withstood the side pressures of the grain and in due time the eighty feet height of his cylinders was raised to 120. The diameter of each cylinder was twenty vive fees, while the cast-in-place concrete walls rose by slip-forms, were twelve inches thick at the base and sic inches thick at the top. Peavey’s first elevator had been regarded with skepticism, but when it proved safe, its use spread around, making the inventor one of the first successful contractors of such buildings. The numbers or statistics on the capacity of such elevators have been well recorded, while all the grain producing states have their share of these impressive structures. The gigantic elevators of Buffalo, awe well as their similar in Chicago, Minneapolis, Enid in Oklahoma and Fort Worth Texas, became possible through further innovations in the lifting technology, which incorporated the power of steam.

Top left: One line reinforced concret cylinders, Hydro -Oklahoma , Top middle: Square arrangement with cylinders at the top of corners of the square - South of Hennessey-Oklahoma, Top right: Cyclical plan arrangement , Co op grain elevator in Clinton-Oklahoma Below: Bison Complex - six miles south of Enid, Oklahoma Below: Rhytmic verticality in cross axial arangement,in Hydro- Oklahoma

Bottom left : Private company elevator and headquarters , Enid- Oklahoma Bottom right: Bushland-Texas, combination type grain elevator. (Photos ACA)

The concrete grain elevators display in their majority a linear plan, of rhythmic void intervals, while here are occasional variations of L, T or square shape solutions. These concrete harmonic masses are occasionally opposed by light weight “steel” testicles; these are machines for the suction and distribution of grain, a more advanced technology in the operation of elevators. The Complexes in Groom and Bushland Texas belong to this more recently typology. Here, the “decoration”, the “scale” and the overall “rhythm” are nothing else but the diagrams of the buildings as calculated by the structural and mechanical engineers.

Gropius as well as Le Corbusier, promoted the romantic idea that these buildings (those they admired at Buffalo), displayed an “Egyptian” monumental simplicity and that they were works of “noble savages” (xi). And even though Le Corbusier highly praised the works of the American Engineers, being at the same time quick to condemn the American architects of the period, who were in their majority educated in the Parisian Ecole des Beaux Arts, he nonetheless promoted the concept of the Engineer as a “noble savage”. It is at this point one will have to disagree with Le Corbusier. The grain elevators of Oklahoma and Texas demonstrate not only unquestionable structural and mechanical perfection, but they also display compositional and aesthetic conviction, indicative of synthetically trained designers. It is my personal conviction, that the engineering offices that produced these elevators, most probably had architects in their staff. They are not arbitrary creations of a vernacular spirit or of “noble savages”, but works of highly sophisticated designers, Engineers, architects or otherwise. Some of the offices that produced these projects in the beginning of the twentieth century are still in operation. The most famous among such grain elevator specialists are the following: Chalmers and Borton (Borton Inc.) in Hutchinson-Kansas, Burrell Engineering in Chicago, Southwest Engineering at Fort Worth-Texas, A.F. Roberts in Sabetha-Kansas, and the company Tolltson in Omaha –Nebraska (xii).

The intercontinental Highway I40 (the well known older highway 66)which crosses the United States from East to West and the North South highways of Oklahoma and Texas, always in conjunction with their responding rail networks , are filled with samples of the professional activity of engineering firms such as the above. The colossal elevators of Enid Oklahoma, some of which have substituted the circles of the plan with 45degree rotational solids, or, other smaller elevators in smaller towns and rural localities, such as Clinton, Kingfisher, Hennessey, in Oklahoma, and the town of Groom in Northeastern Texas, define their own landscapes, a manmade genius loci of subliminal identity. It is the landscape of human toil, a combination of the regional with the global.

There are instances in which we can talk about the evocation of metaphysical sensations, similar to those evoked by the metaphysical paintings of De Chirico. The town of Enid, with a great concentration of gigantic elevators, is a case in point; and so are the complexes of Bison Oklahoma and Bushland-Texas. They are “the other cathedrals of the immense prairies”, that complete the most human and social dimension of a building type that had so much influenced the pioneer architects of the twentieth century. Yet we charge these pioneers for having seen these buildings only as form entities, being at the same time unfair to their creators, who, as we mentioned above, they had perceived as “noble savages”. Furthermore, these pioneers, perhaps unwillingly, or lost in their enthusiasm for the technologically and industrially dynamic, considered only the samples of Buffalo and Canada, with one exception, an elevator from Argentina which Le Corbusier, after having copied it from a publication of Gropius, presented it as a flat roofed

Left: Grain Elevator from Argentina with rhythmic pediments, and same elevator to the right with pediments cropped by Le Corbusier, for the purposes of his book Vers une Architecture .

structure, with its rhythmic pediments cropped, in order to support the flat roof morphology he was promoting(xiii). Their admired icons were apparently not just visions of modernity, but samples of exaggerated concentrationism and monopolistic mentality, concepts which were totally antithetical to the socially oriented disposition and socially sensitive rhetoric they were promoting.

Top: The element of scale and the grain elevator in close up . Below: Grain elevators are almost always very pleasing and "free of charge" large scale sculptures . The plasticity and the curves of the Hydro grain elevator complex in Oklahoma, remind of the Erich Mendelsohn, grain elevator inspired proposals. (Photo ACA)

The grain elevator, irrespective of scale and size, if seen through the totality of its dynamics , is one of the fittest examples of inclusivist architecture (form, geometry, technology, society, economy, etc.), and it will be always useful as a precedent for further interpretations and architectural creativity.

i. Le Corbusier, Towards a New Architecture , Praeger Publishers, New York, 1974, σ.31

ii. Banham, Reyner, Concrete Antlantis , MIT Press, Cambridge, Mass, 1989. I consider this as one of the most significant attempts to re-write the history of the twentieth century architecture. It proves the debt the modern movement in Architecture owed to the American engineers of the 19th century and it clears up the prevailing mythology which insists to consider Le Corbusier as the pioneer of almost everything. The credit to the American Engineers and the influence of American industrial buildings to the Modern Movement, according to Banham's proof, came to Europe via the influence of their ideas to Gropius, through the publications of the historian Wilhem Worringer (άρθρο 1908) and the direct demand of Gropius clients from the Hanover family of Benscheidt who demanded an "Americanmorphic"style, which eventually became the well known Fagus shoe Factory . The clear academic credit to all this, particularly for all those who insist to give credit for almost everything regarding Modernism to Le Corbusier, has the following route: Benscheidt family (trip to the USA), Walter Gropius (Building 1911-1913, articles-lecture1913), Erich Mendelsohn (sketches and visions of "Silo"looking buildings 1914, and actual visit to such buildings 1924), Antonio Sant’ Elia and Mario Chiattone (Italian Futurists, 1914), and finally , Le Corbusier (book, 1920).

Yet , for the purpose of absolute academic honesty, I'd like to note, that Banham himself, mentioned nothing on the subject of the Grain elevators in his first and classic book, Theory and Design in the First Machine Age. He had only refered the Larkin Building by Frank Lloyd Wright, and nothing else from the town of Buffalo . His clear perception regarding the influence of America in the Modern Movement took place toward the end of his life when he went to teach in the United States, and see the grain Elevators in Buffalo.

v.Erich Mendelsohn , Letters of an Architect , Oscar Beyer, ed.1967, p.69, and Banham, 1989, σ.6

viii. For the logic of the geographic distribution of grain elevators , but in reference to the Midwestern United States and Canada , see Robert B. Riley, Grain Elevators: Symbols of Time, Place & Honest Building , AIA Journal, 66, (November 1977)

iv. W. David Baird, The Grain elevators of western Oklahoma , The Chronicles of Oklahoma , Vol. LXX, no.1, Spring 1992, σ. 5

x. For all of the above see: .James W. Loewen , The Truth about Columbus , New York Press 1992 (read the whole book) and Edward Zinn, A Peoples History of the United States , Doubleday , New York 1984 (read the whole book) and particularly the pieces devoted to the struggles of the workers and the Socialist movement in Oklahoma and Texas. See also in Greek : Αντωνη Κ. Αντωνιάδη, Γηγενείς Αμερικανοί και ευρύτερος αρχιτεκτονικό-περιβαλλοντικός προβληματισμός, Ελεύθερος Τύπος , Αθήνα 2006

xii. For technical references regarding the current research see the following : Baird, op.cit.4-25, Heber D. Bourland, Locating, Designing and Building Country Grain Elevators , Chicago 1917. For more and developments in the grain elevator design see: Harry D. Fornari, Recent Develpments in the American Grain Storage Industry , in magazine Agriculture Industry, no.56, January 1982.

xiii. This unacceptable academic impropriety was first noticed by Reyner Banham. Le Corbusier took the picture from the article of Cropius in the Jarbuch des Deutschen Werkbundes, 1913. I take the information and the photographs from Banham, 1989, pp. 207, 222,and Le Corbusier, 1958,p.17 and Le Corbusier 1974, p.29

Ανελκυστήρες σιτηρών της Οκλαχόμα και του Τέξας και το Μοντέρνο Κίνημα*.

Η επιβλητική κατακορυφότητα, η ρυθμική επανάληψη, η γλυπτική υπόσταση, και το παίξιμο με το φως, κάνει τους ανελκυστήρες σιτηρών της Οκλαχόμα και του Τέξας, το κατεξοχήν ανθρώπινο δημιούργημα, που δίνει ταυτότητα στις αχανείς αυτές πεδιάδες και οργάνωση στον γεωγραφικό χώρο. Πρόκειται κυριολεκτικά για ‘‘καθεδρικούς ναούς’’ των πεδιάδων · ένα αξιοθέατο αλησμόνητης δύναμης, σημεία αναφοράς στον οδηγό των διηπειρωτικών αυτοκινητοδρόμων, των επιβατών του τρένου και των κατοίκων των γύρω περιοχών. Είναι η οριζοντιότητα και το κατακόρυφο στην δυνατότερη αρμονική συνύπαρξη !

Το ακαδημαϊκό της υπόθεσης :

Τόσο ο Le Corbusier, όσο και ο Gropius, αλλά και οι άλλοι σημαντικοί αρχιτέκτονες της Ευρώπης του Μοντέρνου Κινήματος, είχαν σαγηνευτεί και επηρεασθεί από τους ανελκυστήρες σιτηρών της Αμερικής, αν και κανείς τους δεν είχε δει αυτά τα κτήρια όταν τα χρησιμοποιούσε για παράδειγμα. Ο Le Corbusier που δημοσίευσε αρκετές φωτογραφίες τους στο επαναστατικό Βιβλίο του Προς μιαν Αρχιτεκτονική και τους προώθησε ως τα επιτυχέστερα παραδείγματα της αντίληψης που είχε για την αρχιτεκτονική, δηλαδή ‘‘του με μαεστρία, σωστού και μεγαλειώδους παιχνιδιού των μαζών ενοποιημένων από το φως’’[i] , αφ’ ενός μεν δεν ήταν ο πρώτος που παρατήρησε τη δύναμη αυτών των κτηρίων, αφετέρου δεν είδε ποτέ αυτοπροσώπως τα κτήρια που εθαύμαζε. Ο Antonio Sant’Elia , o συνεργάτης του Mario Chiattone και άλλοι Ιταλοί Φουτουριστές, που έκαναν προτάσεις με κατακόρυφους ψηλούς κυλίνδρους, μάλιστα πολύ προ του Le Corbusier , στα 1914, είχαν πάρει τις μορφολογικές εμπνεύσεις τους από δημοσιεύσεις φωτογραφιών ανελκυστήρων σιτηρών της Αμερικής που είχαν πρωτοδημοσιευθεί χωρίς σχόλια στο Jarhbuch des Deutschen Werkbundes, το 1913. Το ιστορικό της επιρροής των κτηρίων αυτών μας το’ χει ξεκαθαρίσει ο Reyner Banham, στο βιβλίο του ‘‘Concrete Atlantis’’ [ii] . Σύμφωνα λοιπόν με τ’ αποδεικτικά στοιχεία της έρευνάς του οι πρώτες φωτογραφίες ανελκυστήρων σιτηρών, αλλά και εργοστασίων της Αμερικής, που όπως αποδεικνύει στο ρεβιζιονιστικό του ξεκαθάρισμα της ιστορίας, επηρέασαν τους ευρωπαίους πρωτοπόρους στις μορφολογικές τους επιλογές, συλλέχθηκαν δι’αλληλογραφίας και δημοσιεύθηκαν από τον Walter Gropius, στο άρθρο του ‘‘Die Entwicklung Modernere Industriebaukunst’’, στα 1913. Υπεδείχθησαν δε τα κτήρια αυτά στον αρχιτέκτονα, από τους πελάτες του της οικογένειας Benscheidt του Αννόβερου, που είχαν δει τα κτήρια στην Αμερική [iii], είχαν εντυπωσιαστεί, και του ζήτησαν ανάλογη αντιμετώπιση και μορφολογική έκφραση για το κτήριό τους[iv]. Ο Gropius δέχτηκε, και χωρίς πολλά-πολλά, πήρε την ανάθεση από προηγούμενο ‘‘κλασσικίζοντα’’ αρχιτέκτονα στον οποίο ειχαν αναθέσει αρχικά, πράξη προφανώς άκρως αντιδεοντολογική. Στη συνέχεια, σε συνεργασία με τον Adolf Meyer μελέτησε το εργοστάσιο Fagus, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του Μοντέρνου Κινήματος με καθαρή διάρθρωση μαζών, κατασκευαστικό κάνναβο, γυάλινο τοιχοπέτασμα και γεωμετρική γλυπτική υπόσταση. Ο Gropius, ασφαλώς θα είδε προσωπικά, τόσο ανελκυστήρες σιτηρών, όσο και βιομηχανικά κτήρια, αρκετά χρόνια αργότερα, όταν πήγε μόνιμα στην Αμερική, κι έγινε κοσμήτορας του Χάρβαρντ.

Η πόλη Buffalo (Buffalo), που έχει τη μεγαλύτερη συγκέντρωση γιγαντιαίων ανελκυστήρων σιτηρών, απ’όπου ο Gropius είχε πάρει τα περισσότερα παραδείγματά του, είναι δύο βήματα από τη Βοστώνη. Ο Le Corbusier, θα το επαναλάβουμε, δεν είδε τα κτήρια θαυμασμού του ποτέ. Ο μόνος Ευρωπαίος αρχιτέκτονας που είχε προσωπική εμπειρία από τα κτήρια που μας ενδιαφέρουν ήταν ο Erich Mendelsohn . Ενώ από τα 1914 έκανε σκίτσα και προτάσεις για κτήρια με οράματα ‘‘σιλό’’- που πιθανότατα προέρχονταν από τη δημοσίευση του Gropius που θα πρέπει να είχε δει, επισκέφθηκε στα 1924 το Buffalo. Όπως αναδεικνύεται από τα γράμματα που έστειλε στη γυναίκα του στο Βερολίνο κλονίστηκε από συγκίνηση στη θέα των γιγαντιαίων αυτών κτηρίων:‘‘....Πήρα φωτογραφίες σαν τρελός. Κάθε τι πριν ήταν απλά μια αρχή’’ θα της γράψει. [v]

Ο Gropius, πρώτος, αλλά και ο γίγαντας ιστορικό-κριτικός Reyner Βanham θα γράψουν ότι τα κτήρια αυτά έχουν μία Αιγυπτιακή μνημειακότητα . Ο Le Corbusier θα το επαναλάβει, επαινώντας μάλιστα τους δημιουργούς τους. Όπως θα γράψει, οι Αμερικανοί μηχανικοί, διεπόμενοι από τους φυσικούς νόμους των αριθμών και της ιδέας των ζώντων οργανισμών κατέληξαν σε κτήρια με μορφή ‘‘εναρμονισμένη με την παγκόσμια τάξη’’[vi]. Θα δει τέλος σε αυτά τα κτήρια τις ‘‘κορωνίδες του μοντερνισμού’’ (touchstones of Modernity) και θα καταλήξει ότι ‘‘…στους ανελκυστήρες σιτηρών και τα εργοστάσια της Αμερικής (έχουμε) τους πρώτους εξαίσιους καρπούς της νέας εποχής. ΟΙ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΙ ΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΞΕΠΕΡΝΟΥΝ ΜΕ ΤΟΥΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥΣ ΤΟΥΣ ΤΗΝ ΞΕΠΕΡΑΣΜΕΝΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΜΑΣ’’ [vii] . Το ακαδημαϊκό χρέος, που ρητορικά απέδωσε ο καθ’ όλα μη ακαδημαϊκός Le Corbusier στους Αμερικανούς μηχανικούς, ξεκαθάρισε μετά από χρόνια ο Reyner Banham, 30 χρόνια μετά το κλασικό του έργο «Theory and Design in the First Machine Age”, όταν προς το τέλος της ζωής του , στα μέσα της δεκαετίας του ’80 δίδαξε, ταξείδεψε απ’ακρου σ’ακρη και ερεύνησε στην Αμερική (τόσο στην αρχιτεκτονική σχολή του Buffalo, όσο και στο πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στη Σάντα Κρούζ).

Προσωπικη μαρτυρία και ερμηνευτικά

…Δεν θα ξεχάσω την πρώτη φορά που είδα ανελκυστήρα σιτηρών στο Δυτικό Τέξας, όταν πρωτοταξιδευα με το αυτοκίνητο, τον Ιανουάριο του '72, τελείως μόνος, από το Νέο Μεξικό μέσω Τέξας για Νέα Υόρκη, στο πρώτο μου διηπειρωτικό οδήγημα . Λίγα μίλια μετά τα σύνορα Νέου Μεξικού -Τέξας και λίγη ώρα μετά μιάν υπέροχη ανατολή που είχα φωτογραφίσει μέσα απ'το αυτοκίνητο , στο βάθος του ορίζοντα υψώνονταν μια πελώρια μάζα, κάτι σαν τον πατέρα του Άμλετ στην ομίχλη της Ελσινόρης.

Το καλοκαίρι του ’96, εκπλήρωσα το τάμα – γύρισα τη Βορειοδυτική Οκλαχόμα και το Δυτικό Τέξας για ένα συστηματικό προσκύνημα και μελέτη.

Σιγά-σιγά άρχισα να διακρίνω λίγο πέρα από τη μορφή, πέρα από το ρομαντικό δέος των πρωτοπόρων. Κάτω από τη μορφή υπάρχει μια κοινωνία, ενας γεωγραφικός χώρος, μια οικονομία, η πάλη των αδυνάτων με τους δυνατούς , ο ανταγωνισμός, η οργάνωση, και τέλος, όχι ασήμαντη, η τεχνολογία και η ‘‘μηχανή’’ , …αλλά και ακόμη πιο πέρα ή πάλη του κεφαλαίου έναντι της αγροτιάς, η «ύπαιθρος» που θα ταϊσει την «πόλη», το μικρό με το μεγάλο, το τοπικό και το «παγκόσμιο». Η μηχανή που κάνει τον ανελκυστήρα σιτηρών να είναι αυτός που είναι, και του οποίου η εξωτερική παρουσία, δεν είναι παρά το τελικό ρούχο, το εξωτερικό μορφολογικό περίβλημα.

Μέσα από όλα τα πάρα πάνω, οι ανελκυστήρες σιτηρών, στο Buffalo, που τόσο επηρέασαν μορφολογικά τη ρητορική των πρωτοπόρων, δεν ήταν παρά η «συγκεντρωτικότερη» και «ολοκληρωτικότερη» τυπολογική εξέλιξη των κτηρίων αυτών, δηλαδή ανελκυστήρες που αποθήκευαν τους καρπούς, κρατώντας τους για μεγάλα χρονικά διαστήματα, αν το απαιτούσαν οι περιστάσεις, κοντρολάροντας τις τιμές παγκόσμια. Επρόκειτο, ίσως, για ό’τι απεχθέστερο είχε να παρουσιάσει η ‘‘καπιταλιστική’’ νοοτροπία, που με τα τεράστια κτήριά της (που τόσο εθαύμασαν αυτοί οι πρωτοπόροι), αποθήκευαν για όσο χρόνο ήθελαν, τα προς εξαγωγή σιτηρά, με στόχο το υπέρμετρο κέρδος.

Αντίθετα, οι ανελκυστήρες σιτηρών που επισκέφθηκα, με την κλίμακα και τα σχετικά μεγέθη τους, αντιπροσωπεύουν την τοπική διαδικασία συγκέντρωσης/φόρτωσης, αποθήκευσης και διαμερισμού, ένα πιο κοινωνικό δίκτυο, πάντα βέβαια στον ανταγωνισμό και υπό την επήρεια των δυνάμεων της ελεύθερης αγοράς. Σε αντίθεση λοιπόν με το Buffalo, στην Οκλαχόμα και το Τέξας, έχουμε σειρά μεγεθών ανελκυστήρων σιτηρών, ανάλογα με την κλίμακα και το σκοπό που εξυπηρετούν: Ξεκινώντας από τις ατομικές αποθήκες και τους ατομικούς ανελκυστήρες της μιας φάρμας, προχωρούμε στους συνεταιριστικούς ανελκυστήρες, για να καταλήξουμε στους μεγάλους (έως και κολοσσιαίους) ιδιωτικούς ανελκυστήρες μεγάλων επιχειρήσεων (εμπόρων σιτηρών), όπου λειτουργούν σαν μακροχρόνιες αποθήκες, με δυνατότητα αποθήκευσης τεραστίων ποσοτήτων καρπών, και κοντρόλ των τιμών και μονοπωλιακών πρακτικών. Οι γιγαντιαίοι ανελκυστήρες καρπών στην Enid το Amarillio και το Fort Worth, θα φορτώσουν τα τρένα για εξαγωγή των καρπών στη Ρωσία και τις άλλες χώρες όταν θα πέσει πείνα κι όταν οι τιμές θα είναι ευνοϊκές στο μεγαλέμπορα. Ο μεγάλος λοιπόν ‘‘καθεδρικός της πεδιάδας’’ που μορφολογικά τόσο εντυπωσίασε τον Le Corbusier, δεν είναι παρά μια μηχανή υπέρμετρου κέρδους . Κάτω από αυτούς βρίσκονται οι τοπικοί μικροαγρότες και οι συνεταιρισμοί. Οι σιδηροδρομικές γραμμές, οπωσδήποτε ευνοούσαν τους μεγάλους ανελκυστήρες σιτηρών, γιατί έτσι το τρένο έκανε λιγότερες στάσεις, και οι εταιρείες σιδηροδρόμων απέφευγαν τα έξοδα για επιπλέον σταθμούς. Όμως τελικά οι συνεταιρισμοί κέρδισαν, και με τον συναγωνισμό του τρένου με το αυτοκίνητο και τις πελώριες νταλίκες, έγινε δυνατός τόσον ο συνεταιριστικός ανελκυστήρας καρπών, όσο και ο ατομικός. Έχουμε λοιπόν τρία βασικά μεγέθη ανελκυστήρων καρπών, που με την ύπαρξή τους εξυπηρετούν τις απαιτήσεις και τη διαδικασία της αγοράς: Από την άμεση παραγωγή και αποθήκευση καρπών, στην ευρύτερη εθνική κλίμακα και τέλος, μέσω των ανελκυστήρων του Buffalo, στην παγκόσμια κατανάλωση.

Με την ανάτασή τους προς τα ύψη, οι ανελκυστήρες σιτηρών των αχανών πεδιάδων των Ηνωμένων Πολιτειών, είναι περισσότερο κατασκευές που υποδηλώνουν την δραστηριότητα των ανθρώπων της πεδιάδας, του τρόπου ζωής τους και της πυκνότητας των ανθρώπινων οικισμών, πάντα σε σχέση με την ηθική του κέρδους και τις παγκόσμιες ισορροπίες , παρά μνημεία μορφολογικής γλώσσας. Με την ύπαρξή τους ορίζουν εμπορικά κέντρα, γεωργικούς οικισμούς, και σημεία αγοράς και μετακομιδής. Η υπόθεση του Crystaler (Crystaler Hypothesis) περί νόμου ‘‘τριγωνισμού’’ και της κεντροβαρικής έννοιας της ανάπτυξης των οικισμών στις γεωγραφικές περιοχές (που τη μελέτησε για τη Γερμανία) δεν έχει καλύτερη οπτική απόδειξη από τις πεδιάδες της Οκλαχόμα και του Τέξας. Κάθε έξι με οχτώ μίλια, θα βρει κανείς ανελκυστήρες σιτηρών, διαφόρων μεγεθών ιδίως συνεταιριστικών.[viii]

Έτσι η Βόρεια Οκλαχόμα και μόνο, έχει 500 τέτοια συγκροτήματα, που όπως θα μας πει ο Αμερικανοτραφής ιστορικός David Baird, ‘‘πανηγυρίζουν την ιστορική κατάκτηση της φύσης από τον λευκό πρωτοπόρο…και την υπεροχή του ‘‘πολιτισμού’’, έναντι του ‘‘πρωτογονισμού’’.[ix] Εδώ βέβαια αναφέρεται στο επερωτήσιμο καθ’ ημάς ‘‘πολιτισμό’’ που επέφεραν οι πρωτοπόροι Ευρωπαίοι, της Βόρειας Αμερικής, σε αντίθεση με τον τρόπο ζωής, τη συμβίωση με τη φύση και την καθαρά τοπική διάθεση των κυνηγών μάλλον, παρά γεωργών, ‘‘γηγενών Αμερικάνων’’ Native Americans - γνωστών καθ’ ημάς ως ‘‘Ινδιάνων’’ – ορολογία που θα έπρεπε από σεβασμό προς τους από αιώνες γηγενείς κατοίκους της Αμερικής να διορθωθεί και στη δική μας γλώσσα[x]. Και ενώ προσωπικά δεν χειροκροτούμε την κατάκτηση της φύσης από τον Ευρωπαίο Αμερικάνο, που στη μεγάλη της έκταση, έφερε οικολογική καταστροφή – μόλυνση ποταμών, εξαφάνιση δασών, σπατάλη πολεοδομικής γης (waste of Urban land) κτλ, - στην περίπτωση των ανελκυστήρων σιτηρών των αχανών πεδιάδων της Οκλαχόμα και του Τέξας, δε θα διαφωνήσουμε με τον Baird. Όντως πρόκειται για απόλυτα λογικές κατασκευές, οικονομικές, απόλυτα λειτουργικές, που βελτιώνουν τη διαδικασία παραγωγής – μετακομιδής, έδωσαν τοπική ταυτότητα σε ένα κατά τα άλλα αχανή ορίζοντα, και ένωσαν τις απομακρυσμένες αγροτικές εκτάσεις και καλλιέργειες με τον υπόλοιπο κόσμο.

Οι ανελκυστήρες σιτηρών ήταν τα απαραίτητα σημεία συλλογής μεταξύ αγρού (ών) και εργοστασίου επεξεργασίας. Ο ρόλος τους ήταν διαφορετικός από τον ρόλο των Σιλό, τα οποία αποθήκευαν τα σιτηρά καθαρισμένα, μετά την επεξεργασία τους στο εργοστάσιο. Πριν τους ανελκυστήρες σιτηρών, η συγκομιδή έρχονταν στο εργοστάσιο επεξεργασίας, από τη φάρμα, μέσα σε τσουβάλια, με μικρά φορτία, που τα φόρτωναν εργάτες με τα χέρια. Η εφεύρεση του ανελκυστήρα σιτηρών, επέτρεψε την κατακόρυφη ανέλκυση των σιτηρών, μέσω λουριών και κάδων, από το φορτηγό αυτοκίνητο ή το αμάξι του γεωργού, στις κατακόρυφες αποθήκες. Το φορτίο δηλαδή, ερχόταν χύμα στο αμάξι, άδειαζε το φορτίο σε ένα λάκκο ή μια ‘‘μπότα’’ όπως την έλεγαν, ένα κατακόρυφο λουρί με κουβάδες έπαιρνε τα σιτηρά, τα σήκωνε στην Κορυφή και τα αδειάζει σ’ ένα οριζόντιο λουρί, που με τη σειρά του τα διαμοίραζε στις κατακόρυφες αποθήκες. Οι εξωτερικοί σωλήνες που φαντάζουν πλοκάμια στο εξωτερικό των ανελκυστήρων δεν είναι παρά τα κανάλια διαμερισμού του καρπού. Ο νόμος της βαρύτητας και ο μηχανολογικός εξοπλισμός του ανελκυστήρα, γλύτωσε τη διαδικασία μετακομιδής και περαιτέρω διαμερισμού των σιτηρών από μεγάλα έξοδα και σπατάλη χρόνου. Επρόκειτο για μια τεχνολογία που είχε εφευρεθεί από το 1785, από τον Oliver Evans, και εξελίχτηκε από το φίλο του Joseph Dart στο Buffalo της Νέας Υόρκης το 1843.

Αυτός χρησιμοποίησε ατμοκίνητες μηχανές που επιταχύνουν αφάνταστα την εκφόρτωση – φόρτωση (από τα τραίνα και τις μαούνες, μέσω των σιλό στα καράβια για την Ευρώπη), μια διαδικασία που αντικατέστησε χιλιάδες εργάτες, εκφορτωτές- φορτωτές, μια και η διαδικασία γινόταν μηχανικά, με τον ατμό και τη βαρύτητα.Η Τεχνολογία αυτή υιοθετήθηκε αργότερα σε όλες τις κλίμακες ανελκυστήρων σιτηρών, με όλο και βελτιωμένες εξελίξεις.

Οι πρώτοι μικρής κλίμακος ανελκυστήρες των αχανών πεδιάδων της Οκλαχόμα, του Τέξας, αλλά και άλλων πολιτειών, όπως του Ιλλινόις και της Μινεσσότα, ήταν ξύλινοι. Ακολούθησαν οι σιδερένιοι. Τέλος ήρθαν οι από Μπετόν αρμέ, αυτοί που θαύμαζε ο Le Corbusier και που κι’ εμάς εντυπωσιάζουν.

Οι ξύλινοι ανελκυστήρες ήταν κατά πολύ χαμηλότεροι από τους τσιμεντένιους. Είχαν ενιαία διαρθρωμένη μάζα, σε αντίθεση με τους τσιμεντένιους, και παρουσίαζαν μια πλαστικότητα συνοχής, ή ενός ενιαίου πλαστικού συνόλου, όχι κυβικών ή «πλατωνικών» στοιχείων ενωμένων μέσω μεταβατικών συνδέσεων, όπως ήταν οι ανελκυστήρες από μπετό που ακολούθησαν. Η λειτουργία όμως ήταν η ίδια, το φορτίο άδειαζε σ’ ένα μεγάλο λάκκο απ’ όπου το έπαιρναν τα κατακόρυφα λουριά με τους κουβάδες, το σήκωναν στο ψηλότερο σημείο, κι’ από κει διοχετεύονταν σε μια σειρά κατακόρυφων κυλινδρικών δοχείων για αποθήκευση και φόρτωμα μέσω της βαρύτητας στα τραίνα, ή επαναφορά στον κεντρικό λάκκο. Αυτοί οι ξύλινοι ανελκυστήρες δεν είχαν πολλή ζωή. Συνήθως έπιαναν φωτιά από τους σπινθήρες των τρένων που περνούσαν σύρριζα τους για το φόρτωμα. Σύντομα λοιπόν, η ξύλινη κατασκευή τους καλύφθηκε με λαμαρίνα, ενδυναμώθηκε δε με σιδερένιες εφελκυστικές ράβδους που διέτρεχαν στο εσωτερικό χώρο, βιδωμένες σε οριζόντια ξύλινα καδρόνια που ήταν ορατά στις πλάγιες όψεις. Οι πρώτοι αυτοί ανελκυστήρες, έχουν μια αυστηρή μορφή που πιστεύω επηρέασε τον Charles Moore στην αρχιτεκτονική του, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα το οικιστικό συγκρότημα Sea Ranch στην ακτή του Ειρηνικού βόρεια απ’ τον Άγιο Φραγκίσκο.

Οι ξύλινοι ανελκυστήρες όμως γρήγορα προσβάλλονταν από έντομα, καθώς οι καρποί έμεναν στις χαραμάδες του ξύλου και στις ενώσεις των σανίδων. Μεγάλα φορτία καρπού καταστρέφονταν. Ο μέσος όρος ζωής τους ήταν δεκαπέντε χρόνια. Σήμερα, αν και αχρησιμοποίητοι, δεσπόζουν ερείπια, δίπλα από τους σιδερένιους και τους τελικούς από τσιμέντο, σύμβολα της εποχής που πέρασε, απτές αποδείξεις της ιστορικής εξέλιξης. Ξύλινοι ανελκυστήρες, επενδυμένοι με σίδερο, χρησιμοποιούνταν στην Οκλαχόμα, μέχρι το 1956.

Στα 1900, εναλλακτική λύση ήταν οι ανελκυστήρες σιτηρών από σίδηρο. Επρόκειτο για σιδερένιους κυλίνδρους από σίδερο, φτιαγμένους από κομμάτια λαμαρίνας μισής ίντσας βιδωμένα αναμεταξύ τους. Αυτοί οι ανελκυστήρες ελάττωναν τα πυρασφάλιστρα και δεν είχαν φόβο από την επιδρομή των εντόμων, ήταν όμως πανάκριβοι και ως εκ τούτου μικρότεροι. Σε πολλές περιοχές της Οκλαχόμα, θα βρούμε ακόμη και σήμερα σιδερένιους ανελκυστήρες, μικρών διαστάσεων, ιδίως σε μικρές φάρμες. Είναι προτιμητέοι, γιατί παρόλο το κόστος τους, προστατεύουν τον ιδιώτη καλλιεργητή από πιθανή καταστροφή της σοδειάς από την επιδρομή των εντόμων, ενώ χαμηλώνουν το κόστος της ασφάλειας του.

Το τσιμέντο ήρθε τελικά να λύσει όλα τα προβλήματα κόστους και δυνατότητας διεκπεραίωσης μεγάλων ποσοτήτων σιτηρών και να δώσει την τελική μορφή του ανελκυστήρα. Ο πρώτος που έφτιαξε τέτοιο κτήριο ήταν ο Horace Peavey, στη Μιννεάπολη, στα 1900. Οι τσιμεντένιοι ανελκυστήρες αποτελούνται από σειρά κυλίνδρων, ύψους, κατ’ αρχήν 24 και αργότερα 40 μέτρων (60 πόδια, μετά 120 πόδια), διαμέτρου γύρω στα εξήμιση μέτρα, και πάχους τοίχου τριάντα πόντων στη βάση, που μειώνεται σταδιακά στους δεκαπέντε με δεκαοχτώ πόντους στο πάνω μέρος. Το μπετό έπεφτε επί τόπου μέσω σιδερένιων καλουπιών που ανηρτώντο κατακόρυφα (slip – forms).

Οι ρυθμικά παρατεταγμένοι κύλινδροι ενώνονται στην κορυφή τους με ένα οριζόντιο στοιχείο (διάδρομο), μέσα στο οποίο κινείται το οριζόντιο λουρί. Υπάρχει επίσης εμφανής τονισμός ενός κατακόρυφου στοιχείου, ή περισσοτέρων, κεντροβαρικά τοποθετημένων, μέσα στα οποία κινείται το κατακόρυφο λουρί, ή τα λουριά. Στην πιο εξελιγμένη μορφή, η εικόνα συμπληρώνεται από εξωτερικά «πλοκάμια» που αναφέραμε παρά πάνω, όπου ορισμένοι καρποί αναρτούνται κατ’ ευθείαν από τα αυτοκίνητα και διαμοιράζονται στα κατακόρυφα κυλινδρικά δοχεία με αναρρόφηση. Εδώ έχουμε κτήρια σαν τους ανελκυστήρες καρπών στο Groom του Τέξας, όπου η αυστηρή μάζα των τσιμεντοκατασκευών, έρχεται σε μορφολογικό διάλογο με την αλαφράδα της κατασκευής από σίδερο. Πρόκειται για μια πολύ ανεπτυγμένη μορφολογία, που δεν είναι τιποτ’ άλλο παρά η «αλήθεια». Δηλαδή το καθαρό διάγραμμα σχεδιασμού, βάσει των υπολογισμών του πολιτικού μηχανικού και μηχανολόγου. Ο «διάκοσμος» και η «κλίμακα», είναι το αποτέλεσμα των απολύτως απαραίτητων, για τη σωστή λειτουργία και την οικονομικότερη λύση.

Τόσον ο Gropius, όσο και ο Le Corbusier, προώθησαν τη ρομαντική αντίληψη, ότι τα έργα αυτά, με την «Αιγυπτιακή τους λιτότητα”, ήταν έργα «ευγενών άξεστων» («noble savages»).(xi) Ο δε Le Corbusier, μάλιστα, ενώ υπεραμύνθηκε με θαυμασμό των πολιτικών μηχανικών της Αμερικής, καταδίκασε τους αρχιτέκτονες της, που τον καιρό εκείνο, Γαλλοσπουδασμένοι οι σημαντικότεροι, στην Ecole Des Beaux Arts του Παρισιού, έδιναν στην Αμερική ιστορικόμορφους ουρανοξύστες. Κι’ εδώ δεν θα διαφωνήσουμε με τον Le Corbusier. Όμως θα διαφωνήσουμε με την αντίληψη του «ευγενούς άξεστου», καθώς η επι τόπου επίσκεψη των ανελκυστήρων που είδαμε, δείχνει όχι μόνο έργα αναντίρρητης στατικής και μηχανολογικής τελειότητας, μα έργα με γλυπτική υπόσταση, υψηλού βαθμού πλαστικότητας, που μόνο ένα καλλιτεχνικά και συνθετικά διακείμενο άτομο είναι σε θέση να δημιουργήσει. Δεν πρόκειται για αυθαίρετα δημιουργήματα «μηχανικών» (ή όχι), που μόνο για την οικονομία και τον προϋπολογισμό του έργου νοιάζονται, μα για έργα συνθετών. Είμαι προσωπικά πεπεισμένος, μετά την επί τόπου επίσκεψη μου, ότι τα μεγάλα γραφεία που εξειδικεύονται στην κατασκευή αυτών των κτηρίων, σίγουρα θα είχαν και αρχιτέκτονες στο προσωπικό τους. Δεν έχω τα στοιχεία να το αποδείξω, αναφέρω όμως για την δική μας πληροφόρηση και επαναγραφή της ιστορία, ότι οι «ευγενείς άξεστοι» δημιουργοί κατά τον Gropius και τον Le Corbusier, τουλάχιστον όσον αφορά τους ανελκυστήρες σιτηρών, ήταν γραφεία «μηχανικών» με «σάρκα και οστά», μερικά από τα οποία διατηρούνται μέχρι σήμερα. Η τεχνολογία του μπετόν αρμέ απαιτούσε εξειδικευμένους μηχανικούς, κι’ όχι «ανώνυμους άξεστους» αν και ευγενείς. Τα γραφεία των Chaimers and Borton (τώρα Borton, Inc.), στο Hutchinson του Kansas, Burell Engineering, στο Σικάγο, Southwest Engineering στο Fort Worth, του Τέξας, A. F. Roberts στην πόλη Sabetha του Κάνσας, και Johnson and Sampson (τώρα μόνο Sampson Company) στο Hutchinson του Κάνσας, και η εταιρία Tolloston στην Όμαχα της Νεμπράσκα, είναι από τα σημαντικότερα με έργο σ’ αυτή την εξειδίκευση. (xii)

Ο διηπειρωτικός αυτοκινητόδρομος Ι 40 (παλιός αυτοκινητόδρομος 66) που διασχίζει τις ΗΠΑ από ανατολή σε Δύση, και οι κεντρικοί κάθετοι αυτοκινητόδρομοι, από βορρά σε νότο, στην Οκλαχόμα και το Τέξας, σε συνδυασμό πάντα με τις αντίστοιχες σιδηροδρομικές γραμμές, ορίζουν τα πεδία δραστηριότητας των παρά πάνω μηχανικών. Οι κολοσσιαίοι ανελκυστήρες σιτηρών σε κεφαλοπόλεις όπως η Enid στην Οκλαχόμα, οι μικρότεροι μεγέθους και πυκνότητας σε μικρότερες πόλεις, όπως στον Clinton, το Kingfisher, το Hennessey της Οκλαχόμα, αλλά και του Groom στο Βορειοανατολικό Τέξας, φτιάχνουν δικά τους τοπία, μοναδικής ταυτότητας. Μια τοπογραφία, ανθρωπίνου μόχθου, τοπικισμού και του παγκόσμιου. Εδώ μιλάμε, για μια μεταφυσική διάθεση, ανάλογη μ’ αυτή που αναδίδουν τα μεγάλα οικοδομήματα, και τα τραίνα που φεύγουν σε πίνακες του De Chirico. Μικρότερα συγκροτήματα, μεμονωμένης ύπαρξης, όπως του Bison στην Οκλαχόμα, του Bush δώδεκα μίλια Δυτικά του Αμαρίγιο , αλλά, και του Adrian στο Τέξας, ορίζουν ανθρώπινη δραστηριότητα, οάσεις στις αχανές ερήμους. Πρόκειται για τους «άλλους καθεδρικούς» των αχανών πεδιάδων, αυτών που συμπληρώνουν την πιο ανθρώπινη και κοινωνική διάσταση ενός κτηριολογικού τύπου που τόσο είχε επηρεάσει τους πρωτοπόρους αρχιτέκτονες του εικοστού αιώνα. Εμείς αν έχουμε κάτι να τους καταλογίσουμε, είναι ότι είδαν τα κτήρια αυτά μόνο μέσα από το πρίσμα της μορφής, αδικώντας τους δημιουργούς τους ως «ευγενείς άξεστους». Επι πλέον δε, οι πρωτοπόροι, και ίσως άθελα τους, ή μέσα από τον ενθουσιασμό τους για το τεχνολογικά και βιομηχανικά δυναμικό, το καθαρό και μη διακοσμημένο, πήραν σαν πρότυπα (και προηγούμενα), μόνο τα γιγαντιαία συγκροτήματα του Buffalo και του Καναδά (με ένα παράδειγμα από την Αργεντινή το οποίο μάλιστα ο Λε Κορμπυζιέ «μπέρδεψε» για Καναδικό αφου του είχε κόψει πρώτα την αετωματική στέψη του ώστε να βοηθάει στο επιπεδόστεγο της μοφολογίας που προωθούσε)(xiii), έργα που δεν είχαν δει οι ίδιοι, τα οποία πραγματικά δεν ήταν τιποτ’ άλλο παρά δείγματα της άκρατης καπιταλιστικής κερδοσκοπικής νοοτροπίας και του μονοπωλιακού συγκεντρωτισμού, έννοιες που ήταν τελείως αντίθετες με την καθ’ όλα επαινέσιμη κοινωνική διάθεση, που διακατέχει τη ρητορική τους.

Ο ανελκυστήρας σιτηρών, της όποιας κλίμακας, έχει δύναμη, από πολλαπλές σκοπιές, είναι και θα είναι ένα από τα σημαντικότερα προηγούμενα εμπεριεκτισμού (INCLUSIVITY/ μορφή, οικονομία, κοινωνία, τεχνολογία, κτλ) για περεταίρω ερμηνείες και αρχιτεκτονικές δημιουργίες.

Αντώνης Κ. Αντωνιάδης

Σημειώσεις /Αναφορές

i. Le Corbusier, Towards a New Architecture , Praeger Publishers, New York, 1974, σ.31

ii. Banham, Reyner, Concrete Antlantis , MIT Press, Cambridge, Mass, 1989. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα βιβλία ‘‘επαναγραφής’’ της ιστορίας. Αποδεικνύει το χρέος του μοντέρνου κινήματος στην αρχιτεκτονική των Αμερικανών μηχανικών του δέκατου ένατου αιώνα, και ξεδιαλύνει την επικρατούσα μυθολογία που θέλει τον Le Corbusier πρωτοπόρο των πάντων, δίνοντας το χρέος εκεί που πραγματικά ανήκει, Έτσι η επισήμανση και επιρροή των βιομηχανικών Αμερικανών δημιουργημάτων στο Μοντέρνο Κίνημα, σύμφωνα με τις αποδείξεις του Banham, ήρθε στην Ευρώπη μέσω της επιρροής που είχαν οι ιδέες και οι δημοσιεύσεις του Ιστορικού Wilhem Worringer (άρθρο 1908), στον Walter Gropius και στην απευθείας επιρροή των πελατών του Gropius που του απαίτησαν ‘‘Αμερικανόμορφο’’ στυλ, στο πρώτο του σημαντικό κτήριο (το εργοστάσιο υποδημάτων Fagus). Το δε καθαρά αρχιτεκτονικό χρέος (ρητορική, εμπνεύσεις, κτήρια) έχει ως εξής: Walter Gropius (κτήριο 1911-1913, άρθρα-διάλεξη 1913), Erich Mendelsohn (σκίτσα και οράματα κτηρίων μορφής ‘‘σιλό’’ 1914 επί τόπου επίσκεψη 1924), Antonio Sant’ Elia και Mario Chiattone Ιταλοί (Φουτουριστές, 1914), και τέλος ο Le Corbusier (Βιβλίο 1920).

Πάντως θα ήθελα να προσθέσω για το «ακαδημαϊκό της υπόθεσης» , ότι και ο Banham δεν ανέφερε κουβέντα για το θέμα των ανελκυστήρων σιτηρών στο πρώτο και κλασσικό του βιβλίο Theory and Design in the First Machine Age. Από την πόλη Buffalo αναφέρει μόνο το κτήριο Larkin του Frank Lloyd Wright. Αρα ανοιξαν κι’αυτουνού τα μάτια του στο θέμα των ανελκυστήρων και στην επιρροή της Αμερικής στο Μοντέρνο κίνημα μόνο όταν πήγε να διδάξει στις ΗΠΑ προς το τέλος της ζωής του.

iii. Banham, Ibid, σ.11

iv. Ibid, σ. – 187

v.Erich Mendelsohn , Letters of an Architect , Oscar Beyer, ed.1967, σ.69, και Banham, 1989, σ.6

vi. Le Corbusier, 1974, σ. 33

vii. Le Corbusier, 1974, σ. 33

viii. Για τον ορθολογισμό της γεωγραφικής κατανομής των ανελκυστήρων καρπών, αλλά με αναφορά στην περίπτωση των ‘‘μεσοδυτικών’’ πολιτειών των ΗΠΑ (Midwestern States) και του Καναδά, βλέπε Robert B. Riley, Grain Elevators: Symbols of Time, Place & Honest Building , AIA Journal, 66, (November 1977)

iv. W. David Baird, The Grain elevators of western Oklahoma ,

The Chronicles of Oklahoma , Vol. LXX, no.1, Spring 1992, σ. 5

x. Σχετικά με αυτά βλ.James W. Loewen , The Truth about Columbus , New York Press 1992 (ολο) και Edward Zinn, A Peoples History of the United States , Doubleday , New York 1984 (Ολο) και ιδίως τα κομμάτια όπου αναφορές σε αγώνες εργατών και σοσιαλιστικό κίνημα σε Οκλαχόμα και Τέξας. Επίσης βλ. και Αντωνη Κ. Αντωνιάδη, Γηγενείς Αμερικανοί και ευρύτερος αρχιτεκτονικό-περιβαλλοντικός προβληματισμός, Ελεύθερος Τύπος , Αθήνα 2006

xi. Για όλα αυτά τα βιβλία βλέπε Banham, op.Cit. σσ.202-205, 217

xii. Για τεχνικές πληροφορίες στο θέμα μας βασιστήκαμε στην ακόλουθη βιβλιογραφία: Baird, op.cit.4-25, Heber D. Bourland, Locating, Designing and Building Country Grain Elevators , Chicago 1917. Για περισσότερες εξελίξεις στους ανελκυστήρες σιτηρών βλέπε Harry D. Fornari, Recent Develpments in the American Grain Storage Industry , σε περιοδικό Agriculture Industry, νο.56, January 1982.

xiii. Αυτή την ακαδημαϊκά και δεοντολογικά απαράδεκτη παρασπονδία πρωτοπαρατήρησε ο Reyner Banham. O Le Corbusier πήρε τη φωτογραφία από το άρθρο του Gropius στο Jarbuch des Deutschen Werkbundes, 1913. Εμεις παίρνουμε τις πληροφορίες και τις φωτογραφίες απο, Banham, 1989, σ.σ 207, 222, και Le Corbusier, 1958,σ.17 και Le Corbusier 1974, σ.29

* Η παρούσα μελέτη δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο αρχιτεκτονικό περιοδικό "Α+Χ" (Άνθρωπος +Χώρος), Εκδόσεις Καραγκούνη, Εξαμηνιαίο, τεύχος 22, Χειμώνας 2009, σσ. 84-89

Αντώνης Κ. Αντωνιάδης, ΕΜΠ, ΑΙΑ, ΑΙCP

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Β . "Το μικρό και μέγα στην αρνητική του πιθανότητα"

Ειλικρινά δεν καταλαβαίνω πως λειτουργεί αυτή η χώρα. Ελαβα ένα φάκελλο από κάποιο Δήμαρχο παραδοσιακού οικισμού, στις 17-11-2008 με συνημμένο το Σχέδιο του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό , για τις απόψεις μου και τις προτάσεις μου προκειμένου να προωθήσει ο Δήμαρχος το θέμα στο Δημοτικό Συμβούλιο. Οι Δήμοι , όπως προκυπτει από την επιστολή που έλαβαν από την ΚΕΔΚΕ της 21/10/08 έπρεπε να στείλουν τις απόψεις τους μέχρι τις 31 Οκτωβρίου 2008, δηλαδή μέσα σε 20 μέρες.

Τι να πείς και πώς να αντιδράσεις σε τέτοιες περιπτώσεις; Αφου ευχαρίστησα πολύ για την επιστολή του Δημάρχου της 17-11-08 , και αφού παρατήρησα «ότι η όποια υπεύθυνη συνεισφορά μου στο σημείο αυτό θα είναι εκπρόθεσμη, δεδομένου ότι η προθεσμία υποβολής των απόψεών και αντιπροτάσεων» που εζητήθη να συνδράμει η Τοπική Αυτοδιοίκηση ήταν η 31 Οκτωβρίου 2008 (βλ. επιστολή Γενικού Διευθυντού ΚΕΔΚΕ, 21/10/08), έστειλα το πάρα κάτω, που νομίζω παρα τις όποιες «πολιτικές» σκοπιμότητες χειραγωγησεων των διαδικασιών, επρεπε να το στείλω. Εγραφα λοιπόν τα ακόλουθα που νομίζω καλό θα ήταν να τα μοιραστώ ευρύτερα, αν και γνωρίζω είναι κατά πάσα πιθανότητα «ματαιο».

Κριτική στο προτεινόμενο πλαίσιο νόμου για τον Τουρισμό :

Το προτεινόμενο πλαίσιο νόμου είναι οπωσδήποτε ενδιαφέρον, Εθνικά και τοπικά. Η διαφαινόμενη φιλοσοφία του όμως, αν και επανειλημμένως διατείνεται τον πολιτισμό και το τοπικό, είναι καθαρά «αγοραία»(με αριθμούς, ποσοστά και τύπους) και όχι πολιτισμική, ένα πλαίσιο δηλαδή που να εγγυάται την διατήρηση της ιδιαιτερότητας του «πεπερασμένου αγαθού» που λέγεται Ελλάδα (Ελληνικό χώρος , Ελληνικά νησιά, Ελληνικός πολιτισμός ως κάτι δυναμικό και όχι απλά παρελθόν και «σάβανα προγόνων») και που έχει τη δική του κλίμακα, υφή, ανθρώπους, ιστορία και νοοτροπία. Πιστεύω ότι το «πεπερασμένο» και η «ιδιαιτερότητα» πρέπει να διατηρηθουν πάσει θυσία, σε πλαίσια Ευρωπαϊκής Ενωσης, παγκοσμιοποίησης ή οτιδήποτε αλλο ήθελε προκύψει αργότερα.

Α: Λόγω του «πεπερασμένου» και της ιδιαιτερότητας του Ελληνικού χώρου, η οποιαδήποτε «λογική της πώλησης» θάπρεπε να αποφευχθεί. Το σχέδιο νόμου θάπρεπε να εχει στόχο την αποφυγή της λογικής της πώλησης(βλ. π.χ σ.3) , να προωθεί δε μόνο τη λογική της μίσθωσης ή «μακροχρόνιας εκχώρησης» (Leasing: όπως γίνεται στην Αγγλία). Πρέπει να σκεφτόμαστε τι θα γίνει μετα 100-200 χρόνια που θα έχουν σωθεί όλα τα πετρέλαια των Αράβων και με μια νοοτροπία πώλησης και τη σημερινή δυνατότητα των ανωτέρω να «αγοράσουν» υπάρχει πάντα ο φόβος να βρεθεί η Ελλάδα χωρίς δική της γή , ακτές και θάλασσα, ακόμη και τουριστικά διαμερίσματα σε τουριστικά συγκροτήματα, όπως εχουν βρεθεί σήμερα πολλοί νησιώτες χωρίς δικό τους ιδιώκτητο «δωμάτιο» στα νησιά τους.

Β: Το σχέδιο νόμου με προοπτική δεκαπενταετίας δεν εξασφαλίζει τυχόν απαιτούμενες αλλαγές και διορθώσεις που θάπρεπε να γίνουν (μέχρι τότε και αργότερα). Το σχέδιο νόμου θα πρέπει να ορίζει μια συνεχή πορεία , ενός θεσμοθετημένου και ανακυκλούμενου σχεδιασμού (όπως ακριβώς θάπρεπε να γίνεται και για τον ευρύτερο σχεδιασμό), να είναι δε ένα σχέδιο που να εγγυάται την υποστήριξη, πάση θυσία, του «πεπερασμένου και της ιδιαιτερότητας της Ελλάδας» ( η Ελληνική γή και θάλασσα είναι τόση κι’όχι περισσότερη , οι ιδιαιτερότητες της τόσες και πρέπει πάση θυσία να διαφυλαχτούν). Ο στόχος νο. 1 (βλ. σ.5) πρέπει να προβλέπει την συνεχή και ανακυκλούμενη σχεδιαστική πορεία και διαδικασία.

Γ. Ένα Εθνικό κείμενο για τον Τουρισμό θα πρέπει να αποφεύγει διατυπώσεις που τυχόν προξενούν εντυπώσεις «αποκλεισμού» ή προτίμησης (βλ. π.χ σ. 4, παράγραφος – γιατι μόνο «…Δυτικής Ευρώπης...; ).

Δ. Η χρήση γής «Γκόλφ» σε μια χώρα που δεν εχει γηγενή έφεση στο σπόρ, είναι αναπτυξιακό προπέτασμα για μελλοντικές ξενοδοχειακές επεκτάσεις και αλλοίωση της πυκνότητας αριθμού χρηστών, σε βάρος των υποδομών και του συνόλου.(Σε συγκεκριμένες περιπτώσεις «Γκόλφ» μπορεί να ευεργετηθεί, αλλά όχι ως ευρύτερος στόχος)

Ειδικά(και εδώ έργομαι στο «μικρό και μέγα» του τίτλου μου :

Το παρόν προτεινόμενο πλαίσιο νόμου διακατέχεται από μια αντίληψη «αριθμών» και μαθηματικών τύπων χωρίς χωρό για «φαντασία» και προοδευτικό σχεδιασμό (βλ. π.χ τα περί οικοδομών σε παράκτιους χώρους-αναρωτιέμαι αν θα μπορούσε με αυτό να χτιστεί σήμερα μια «Χοζοβιώτισσα» ή να γίνουν ευφάνταστοι οικισμοι σε βράχια και βραχονησίδες κτλ. κτλ.-θέματα που διερευνώνται στις αρχιτεκτονικές σχολές) ενώ σε αλλους περιορισμούς δείχνει εμφανή «φωτογραφική» διάθεση (π.χ σ. 20, Ομάδα ΙV, παρ.2).

Τέλος, πιστεύω ότι «ο τουρισμός» ή « οποιαδήποτε άλλη δυναμική της περιφερειακής ανάπτυξης και της οικονομίας ευρύτερα» , δεν πρέπει να θεωρούνται μέσα από ένα μοναδικό πρίσμα. Όλα είναι αλληλένδετα και όλα θα έπρεπε να αποφασίζονται μέσα από μια ευρύτερη πολεοδομική διαδικασία κάθε τόπου, κάθε οικισμού, από το Δημοτικο Συμβούλιο και το Δήμαρχό του , τους κατοίκους (που θα έπρεπε να ορίζουν την πολεοδομική επιτροπή που τους αντιπροσωπεύει-Planning Commission), τους πολεοδόμους συμβούλους του Δήμου ή της κοινότητας(να εξασφαλιστουν κονδύλια για τις αμοιβές και συνεχείς υπηρεσίες τους), την συμμετοχή δε ολων , μέσα από μια συνεχή και δυναμική διαδικασία συμμετοχικού δημοκρατικού πολεοδομικού σχεδιασμού. Ο αποκεντρωτικά και συνεχώς διενεργούμενος και ανακυκλούμενος σχεδιασμός από τις μονάδες της Τοπικης αυτοδιοίκησης, είναι ο μόνος που μπορεί να εξασφαλίσει το καλύτερο για κάθε τόπο ξεχωριστά, υπο την προϋπόθεση βέβαια ότι υπάρχει κουλτούρα και διάθεση για το δημόσιο συμφέρον, και πάντα βέβαια μέσα στους ευρύτερους στόχους , τις πολιτικές και τα προγράμματα του περιφερειακού και Εθνικού σχεδιασμού (τα Εθνικά και περιφερειακά χωροταξικά). Ενας νόμος σαν τον παρόντα, αν βελτιωθεί, σίγουρα θα καλύπτει πολλά από τα στοιχεία που θα βοηθούσαν στην επίτευξη ενός ευρύτερου σχεδιασμού, του καλύτερου και συμφερότερου για κάθε τόπο, με το δημόσιο συμφέρον γνώμονα, εξω από την «εργολαβο-μηχανικίστικη» νοοτροπία της πεπατημένης του Ελληνικού μας Laissez faire και προχειρότητας .

Μετά από όλα τα πάρα πάνω αναρωτιέμαι αν το προτεινόμενο νομοσχέδιο για τον Τουρισμό είναι μια καλή αρχή ή ένα ακόμη διευκολυντικό και ψηφοθηρικό «μπάλωμα» ;

Σημείωση /Προτροπή : για περισσότερα, ιδίως σε ότι αφορά την «εργολαβο-μηχανικίστικη» νοοτροπία της πεπατημένης του Ελληνικού μας Laissez faire και προχειρότητας, διαβάστε το βιβλίο μου «Κατωπεριμενώματα : Κριτική του Μετά-αρχιτεκτονικού Χώρου» , εκδόσεις ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ, Βαλτετσίου 53, Αθήνα 2007- τηλ: (210)380-20 40