ACAarchitecture                                                     Mag 40

Christopher Wren (1632-1723): Απο την Αστρονομία και την αναισθησιολογία στην Αρχιτεκτονική και τα μεγάλα έργα         

                                                                                                       Του Αντώνη Κ.Αντωνιάδη

Αν και ή είσοδός του Christopher Wren στην αρχιτεκτονική δεν ειναι διαφορετική απο  του  Brunelleschi και του Le Corbusier, που ο πρώτος ξεκίνησε απο χρυσοχόος[1] και ο δεύτερος απο χαρακτική θηκών  ρολογιών[2], o Wren ξεκίνησε και μάλιστα διακρίθηκε κοινωνικά και βιοποριστικά σε αρκετά άλλα επαγγέλματα, αλλοπρόσαλλα , διανοητικώς απαιτητικά  και συνάμα μοναδικά. Τα περί της ζωής και  επαγγελματικής του σταδιοδρομίας συνιστούν μια απο τις  καταπληκτικότερες περιπτώσεις της ιστορίας της αρχιτεκτονικής.[3]

Ηταν απο ευγενική γενιά, με στενους δεσμούς με την Μοναρχία, τον Βασιλιά της Αγγλίας  και την εκκλησία , με πρίγκηπες παιδικούς φίλους στο σχολείο, κι’αλλους που έγιναν αργότερα  επίσκοποι, και συνεπώς αναθέτες και  υποστηριχτές του. Η παιδεία του ήταν οτι καλύτερο εδινε η Αγγλία του 17 αιώνα στα βλαστάρια της, κατι ανάλογο με την πατρική περιουσία, του μεγαλο-εφημέριου πατέρα του. Η περιουσία ομως  και η προνομιακή θέση του πατέρα του, ακολούθησαν  την τύχη της μοναρχίας, χάθηκαν και επανήλθαν με την απομάκρυνση και επαν-εγκαθίδρυση της (1649-1660-περιόδος γνωστή στην Ιστορία της Αγγλίας ως The commonwealth), τότε που τον αποκεφαλισμό του Κάρολου Α, διαδέχτηκε η ενθρόνιση του Κάρολου Β.

Απο τα παιδικά του χρόνια, ο Wren  έδειξε φοβερή κλιση στα μαθηματικά και τις θετικές επιστήμες και εξελίχτηκε απο επιστήμονας σε καθηγητή της αστρονομίας, στα 25 στο Λονδίνο και στα 28 στην Οξφόρδη. Στην νεαρότατη αυτή ηλικία, ήταν ήδη αναγνωρισμένος ως ενας απο τους εγκυρότερους επιστήμονες και  καθηγητές της Αλβιώνος, μαθηματικός, αστρονόμος, γεωμέτρης αλλα και με περιφερειακές επιστημονικό-ερευνητικές δραστηριότητες· ολα αυτά, πρίν μπεί  στην Αρχιτεκτονική, το επαγγελματικό του αραξοβόλι για το οποίο τον μνημονεύει η ιστορία.

Ηταν εξαιρετικά ευγενής και ευχάριστος, με ταλέντο και παραγωγικότατος σε πολλούς τομείς, στο σχέδιο και την μηχανική. Έκανε υπέροχα σχέδια εντόμων χρησιμοποιώντας μικροσκόπιο, πειραματιζόταν με εκρεμή και τις εκλήψεις του ήλιου, είχε δε φτιάξει μιά μεγάλη μακέτα του φεγγαριού. Και το  πιο περίεργο απ’ολα, ήταν απο τους πρωτοπόρους στην ερευνα για τα αναισθητικά  και τις μεταγγίσεις αίματος και ειχε γράψει τέσσερεις πραγματείες για τον κυλοειδή. [4]  Με τα πειράματα και τις επιδείξεις  του βοηθησε να οριστικοποιηθούν οι νόμοι της ορμής και κρούσης και άνοιξε  τον δρόμο για το έργο αλλων. Πίστευε οτι "τα μαθηματικά, η γεωμετρία και η αριθμητική αποτελούν την μοναδική αλήθεια"[5] και με βάση αυτη την πίστη και τις γνώσεις του, δεν παραξενεύει,  που ανάμεσα  σε ολα,  εγραψε αρκετά νέος και μια διατριβή για την ενίσχυση των καταπονημένων κτηρίων. Οταν αργότερα , και μετα απο μια επίσκεψη του στο Παρίσι, που ειδε το Λούβρο, γνώρισε τον αρχιτέκτονα Μάνσαρτ και οπως αναφέρουν μερικοί είδε  και τον Μπερνίνι, που έτυχε να βρίσκεται την εποχή εκείνη στο Παρίσι ,  χτυπήσαν μέσα του  οι “καμπάνες” της αρχιτεκτονικής δημιουργίας,  υπήρχε ήδη μέσα του ο προσωπικός του νεανικός προβληματισμός για τα κτήρια και η σχετική  προπαίδεια του για την αρχιτεκτονική αλήθεια , μέσω  των μαθηματικων και της  γεωμετρίας.  Στην ευρύτερή του προπαίδεια, για πολλαπλούς τύπους κτηρίων και τις πολλαπλες δραστηριότητες του “περιεκτικού” αρχιτέκτονα στον οποίο εξελίχτηκε , συνέτεινε ο πολυσχιδής πειραματισμός του και οι κατα καιρούς κατασκευές του[6]. Είχε   δημιουργήσει νεώτερος, πωτοεμφανιζομενες τότε κατασκευές, για τη λύση άσχετων μεταξύ τους προβλημάτων,  οπως  ενος ομιλούντος οργάνου, μια διαφανή κυψέλη μελισσών, μια πυξίδα χειρός, ενα αργαλειό που μπορούσε να υφάνει αρκετά ζευγάρια καλτσών συγχρόνως, και μια ποικιλία αντλιών και μουσικών οργάνων.

Επί πλέον, είχε γράψει  εργασίες για νέους κώδικες, την υποβρύχια ναυσιπλοϊα, μια μέθοδο να κεντά κανείς κλινοσκεπάσματα, τεχνικές για την  αποξύρανση και την άμυνα των λιμανιών και την εφαρμογή αρχών της στατικής για την ενδυνάμωση των κτηρίων.[7] Εκανε ολα αυτά ενώ δίδασκε Αστρονομία στην Οξφόρδη, κι’εχοντας γίνει παράλληλα ενα απο τα πιο ενεργα ιδρυτικά μέλη της Royal Society, με πήγαιν-έλα στο Λονδίνο. Επίσης, επι πλέον  και συγχρόνως με τα πάρα πάνω, παρακολουθούσε μαθήματα στο ιδιο του πανεπιστήμιο και απέκτησε δύο διδακτορικά στην αστική νομοθεσία. Και αν δεν κουραστήκατε, οταν ήταν μικρότερος ειχε λάβει μέρος σε θεατρικές παραστάσεις, εγραψε ο ίδιος τα έργα κι’ειχε γράψει ποίηση.[8] Η λίστα των χαρισμάτων , ταλέντων και δρασητριοτήτων του , πριν μπεί στην αρχιτεκτονική , ειναι απίστευτη και μοναδική.[9]

Πιστεύω οτι η περίπτωση του Κριστοφερ Ρεν, άσχετα αν σας αρέσει ή οχι ο Αγιος Παύλος ,  βοηθάει να  εδραιώσει κανείς γερά ιστορικά θεμέλια για την ευρύτερη επαγγελματική διάσταση της αρχιτεκτονικής, αυτής που συνήθως δεν συζητιέται και που εχει να κάνει με ολα τα στάδιά της, απο τις «προϋποθέσεις ανάθεσης», «την καλλιέργεια και το κλίμα προς την ανάθεση», «την ανάθεση», «τον σχεδιασμό» (που πολλές φορες προηγείται «κρυφά» των πάντων και βρίσκονται τα σχέδια ήδη στο συρτάρι του αρχιτέκτονα πριν ξεκινήσει οτιδήποτε-με ή χωρίς συννενόηση με τον μελλοντικό του αναθέτη), της «υλοποίησης», ακόμη και των «παρνομιών» και «προμελετημένου των αλλαγών» . Θέματα δηλαδή που καλό θα ειναι να γνωρίζει απο νέος αλλα και να τα λαβαίνει σα βάση αυτοκριτικής ο «επαγγελματικά βαφτισμένος» και…πιθανώς, δόξαν ονειρευόμενος...!

Ο Κρίστοφερ Ρέν λοιπον, ειχε μεγάλη άνεση με τους ανθρώπους, γνώριζε ποιος ήταν και τι πρόσφερε, και είχε ως εκ’τούτου τη δύναμη να λέει ΟΧΙ σε αναθέσεις που πιθανώς θα τον εβγαζαν απο το αυλάκι, τον ρυθμό και την πορεία του. Να λέει ΟΧΙ , ακόμη και σ’ενα βασιλιά. Κι’οι αλλοι αισθάνονταν άνετα με το ΟΧΙ του, γιατι ήταν βέβαιοι οτι αυτο που ήθελαν να του αναθέσουν θα γινόταν καλύτερα αν οι ενέργειές του θα χρησιμοποιούνταν οπως εκείνος θεωρούσε οτι ήταν καλύτερο να τις χρησιμοποιήσει. Αν και αρνήθηκε   επανειλημμένα να εξυπηρετήσει βασιλικές αναθέσεις, για τις οποίες μάλιστα θα αμοίβοταν πλουσιοπάροχα, οπως π.χ να κάνει σχέδια  για το λιμάνι της Ταγγέρης, δεν είπε οχι στον επίσκοπο του Λονδίνου οταν του ζήτησε να του γράψει “συμβουλευτικά”, μια εμπεριστατωμένη αναφορά για την κατάσταση του ναού του Αγίου Παύλου και την αναστήλωσή του[10].  

Τα δυό πρώτα αρχιτεκτονικά του έργα ήταν μια εκκλησία κι’ενα θέατρο στην Οξφόρδη. Ειχε συνεισφέρει ο ιδιος στα προκαταρκτικά για την ανάγκη να γίνουν αυτά τα κτήρια, ιδίως το δεύτερο, που το προόριζε ο πρύτανις του πανεπιστημίου να αποσυμφορεί τις τελετες απονομής διπλωμάτων που γίνονταν μέχρι τότε σε εκκλησία, που δεν επέτρεπε το μετα την απονομή των διπλωμάτων γλέντι, κάτι που θα μπορούσε να γίνει άνετα σε κάτι πιο “κοσμικο”. Αυτός ήταν ο κεντρικός λόγος της σύλληψης του  Sheldonian Theater (φωτο αριστερά-πρόσοψη και πλαγία όψη και σκιτσο δικό μου ). Το κτήριο , αν και οχι κομψό σύμφωνα με την αισθητική της εποχής που ζητούσε «Οξφορδιανό κλασσικισμό”, ήταν πρωτοποριακό ενταξιακά, κατα την κλίμακα και στατικά. Ηταν το πρώτο που χρησιμοποίησε ενα αλαφρύ ανεστραμένο τρούλο, κρεμασμένο απο ενα σύστημα ξύλινων ζευκτών.[11] Ο Αστρονόμος μπήκε στην αρχιτεκτονική, αναστρέφοντας τον τρούλο του παρατηρητηρίου του...!  

Ολα ομως μπήκαν στο «Αρχιτεκτονικό αυλάκι» για τον Ρέν, με μια τυχαία φωτιά που ξεκίνησε σ’ενα φούρνο κι’εγινε γνωστή στην ιστορία ως «Η μεγάλη φωτιά του Λονδίνου».Κι’ηταν πραγματικά μεγάλη γιατί άφησε 100.000 άστεγους ! Τα σχέδια ομως τάχε έτοιμα υπο μάλης ο αρχιτέκτονας απο πρίν. Μέσα σε επτά μέρες υπέβαλε πρόταση στον Βασιλιά για την ανασυγκρότηση και σχεδιασμό του Λονδίνου. Το ίδιο βέβαια έκαναν και άλλοι επτά ευγενείς, σχεδόν ολοι φίλοι και γνωστοί του αρχιτέκτονα.

Το καλύτερο απο τα σχέδια που υποβλήθηκαν ήταν του   Christopher Wren , ο οποίος, «αρτι αφιχθείς εκ’Παρισίων» που ειχε πάει για «επιμορφωτική» επίσκεψη , να δεί κτήρια κι’οσα άλλα τον ενδιέφεραν, υιοθέτησε στον σχεδιασμό του το Παρισινό μοντέλο. Δεν αποκλείω, εν’οψει των μελλοντικών «επαγγελματικών» χειρισμών του, η μεγάλη ομοιότητα του σχεδίου του Ρέν (αριστερά άνω) με τα δυό σχέδια που υπέβαλε ο φίλος του Evelyn και ηταν σχεδόν πανομοιότυπα αναμεταξύ τους (ενα εκ'των δύο , αριστερα , κάτω) [12] να ήταν προσυμφωνημένη, ωστε να εδραιωθεί πιθανώς στο κεφάλι του βασιλιά, ο νεωτερισμός των Βουλεβάρδων, των μεγάλων δρόμων και των πλατειών. Παρά ταύτα , δεν εγκρίθηκε κανένα σχέδιο .O Κάρολος B   αποφάσισε να αποφύγει την απαλλοτρίωση των κατοικιών που θα οδηγούσε σε αγώνες , ιδίως με ισχυρούς ιδιοκτητες που θα έχαναν την περιουσία του για τη διάνοιξη των βουλεβάρδων και των πλατειών. Αποφάσισε όμως να προχωρήσει στην ανοικοδόμιση του Λονδίνου οπως ήταν , με καποια σχετική διαπλάτυνση των οδών, και με σπίτια απο τούβλο και λιθοδομή. Θεσμοθέτισε δε μια εξαμελή επιτροπή διεπαιρέωσης έργου, στην οποία τρία μέλη τοποθέτησε ο ίδιος. Μεταξύ των εκλεκτών του ήταν και ο  Κρίστοφερ Ρεν. Τα υπόλοιπα μέλη, ήταν επιλογές ,  σύμφωνα με τα καθιερωμένα, του Δήμου του Λονδίνου.  Τον κύριο ρόλο ανέλαβε λοιπόν ο Robert Hooke, απο τον Δήμο διορισθείς  Γενικός Τοπογράφος της πόλης  (Surveyor General[13]) , που πήρε και τους επι πλέουν τίτλους  του Αρχι-λιθοδόμου  και Αρχι-οπτοπλινθοδόμου ( leading mason and leading bricklayer). Ετσι, οι τρεις «ευγενείς» της επιτροπής, οι  διορισμένοι απο το Βασιλια, πήραν «εξόδου» για τα κατ’ίδιαν, ο δε Christopher Wren, πίσω , στην καθηγητική του θέση Αστρονομίας στην Οξφόρδη. Ομως η τύχη εκεί , χάριν της αρχιτεκτονικής εννοείται, άρχισε να  του χαμογελά, κάθ’οτι ενας παιδικός του φίλος που ειχε γίνει επίσκοπος του  Salisbury τον κάλεσε να κάνει σχέδια για τη διάσωση του καθεδρικού ναού του, ενώ την ιδια εποχή ο Πρύτανις της Οξφόρδης του ζήτησε να γράψει μια αναφορά και να κάνει σχέδια για ενα παρεκκλήσιο στο πανεπιστήμιο. Θα λέγαμε, οτι οι δύο αυτές συμβουλευτικες αναθέσεις μελέτης, ηταν ο προθάλαμος προετοιμασίας για την είσοδο του στην μεγάλη αίθουσα της μνημειακής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής (εχτισε πάνω απο 50 εκκλησίες στο Λονδίνο) και τα άλλα θέματα αστικού γοήτρου με τα οποία ασχολήθηκε έκτοτε. Η ανοικοδόμιση του Λονδίνου μετά τη μεγάλη φωτιά απαιτούσε την ανοικοδόμιση του καθεδρικού ναού του Αγίου Παύλου, ενα θέμα που ο Κρίστοφερ Ρεν ειχε ήδη μελετήσει απο παλιά και κρατούσε τις προτάσεις και τα σχέδια του στο αρχείο του.

Ο καθεδρικός του Αγίου Παύλου,  το κορυφαίο έργο της ζωής του  Christopher Wren  , που ολοκληρώθηκε μάλιστα οσο ζούσε ο αρχιτέκτονας, είναι επίσης κορυφαία και διδακτικότατη περίπτωση για σωρεία επαγγελματικών αρχιτεκτονικων θεμάτων. Ενα  «μνημείο» δηλαδή και  σε οτι αφορά την πληθώρα των πληροφοριών που μας άφησε η εμπειρία της υλοποίησής του, γύρω απο θέματα  που  αντιμετωπίζουν οι αρχιτέκτονες των “εμβληματικών” δημόσιων κτηρίων.

Σε ολη τη μακρόχρονη διαδικασία  του έργου, ο Christopher Wren ειχε την υποστήριξη των φίλων του, τοσο στο παλάτι οσο και στον κλήρο, αλλά και στο πανεπιστήμιο. Είχε δηλαδή  την υποστήριξη του δικτύου εκείνων των επιρροών που τελικά διαμορφώνουν την διάθεση του αναθέτη, απέναντι στον αρχιτέκτονα και το έργο, ενα ξεκάθαρο μοντέλο "κοινωνικό-επαγγελματικών" επαφών και πρακτικών που σήμερα εκλαμβάνονται, αν πρόκειται για δημόσιο κτήριο, οτι τουλάχιστον προξενουν την εντύπωση "σύγκρουσης συμφέροντος" (conflict of interest), και κρίνονται καταδικαστέοι απο την επαγγελματική δεοντολογία...πρακτικές που κατα κόρρον καταστρατηγουνται αλλα και καλύπτονται , με λεκτικά ή νομικά-τερτιπια , τη συμπαράσταση επίσης διαπλεκόμενου τύπου και άκρατου δημοσιοσχετισμού και χειραγώγισης της κοινής γνώμης.   Οι έγνοιες πάντως αυτές δεν υπήρχαν στην εποχή των μοναρχών, και ετσι, ο Ρεν δούλεψε με τέσσερεις βασιλιάδες και μιά βασίλισσα[14] αρκετούς εκκλησιαστικους άρχοντες και πρυτάνεις των δυο σπουδαιότερων πανεπιστημίων της χώρας του, ολοι προσωπικοί του φίλοι. Και με ολους ειχε  αριστες θα λέγαμε συνεργατικές σχέσεις, κατα περιπτώσεις βρίσκοντας “συμβιβαστική λύση”.[15] Συνήθως ομως δεν χρειαζόταν, γιατι γνώριζε εξ’ιδίων τις ανάγκες , ιδίως των πανεπιστημιακών κτηρίων, και του ειχαν ολοι εμπιστοσύνη. Πιστεύω, οτι δεν υπάρχει καλύτερο παράδειγμα απο την Βιβλιοθήκη που έκανε για το κολλέγιο Trinity στο Cambridge που με την επιβλητική κλασσική του απλότητα το  θεωρώ ενα απο τα σημαντικότερα έργα του.[16]   

Πέρα απο τα πάρω , κατάφερε να οργανώσει μια σπουδαία ομάδα, στενών συνεργατών, δυό απ’τους οποίους, οι John Vanbrugh και Nicholas Hawksmoor , συμπληρώνοντας ο ένας τα ταλέντα του άλλου (βλ.Summerson , 1969, σ.86), εξελιχτηκαν σε σημαντικότατους αρχιτέκτονες . Το γραφείο συνεργατών-σχεδιαστών, που είχε οργανώσει ο Wren ήταν σε θέση να "αλληλοκαταλαβαίνονται" και να δουλεύουν απο τα σκίτσα ιδεών του και να του παρουσιάζουν πολλές και επεξεργασμένες εναλλακτικές με βάση αυτά. Ορισμένοι  μελετητές εχουν πει  οτι ο Wren ήταν εκείνος που ξεκίνησε αυτό που αργότερα εξελίχτηκε σε «εταιρικό αρχιτεκτονικο γραφείο» στους αιώνες που ακολούθησαν (π.χ SOM ,κτλ.). Κατάφερε να συντονίσει αλληλο-συμπληρωματικές ειδικότητες ποικίλα ταλέντα και προσωπικότητες, ετσι ωστε ολοι μαζύ να εργάζονται σκληρά και με ενθουσιασμό για το κάθε έργο υπο μελέτη. Πέρα απο τους στενούς συνεργάτες του “γραφείου”του Γενικού Τοπογράφου (του αρχι-αρχιτέκτονα δημοσίων κτηρίων που θα λέγαμε σήμερα) , εκεινοι που ανελάμβαναν παράπλευρες καλλιτεχνικές αναθέσεις λεπτομερειών του έργου,  οπως την εικονογράφιση του εσωτερικού του τρούλου,την επιλογή και μεταφορά των υλικών απ’τον Τάμεση στο εργοτάξιο, και την διαχείριση των διοικητικό-λογιστικών κομματιών του έργου, ήταν η αφρόκρεμα ο καθένας στον κλάδο του. Πάνω απ’ολα όμως ήταν η “πολιτική”φύση τς διαδικασίας, ιδίως στην Αγγλία, που η Μοναρχία πήγαινε παράλληλα με τον κοινοβουλευτισμό και τη Βουλή των Λόρδων. Ο αρχιτέκτονας έπρεπε να ακροβατεί με ισορροπία ανάμεσα στον μονάρχη και την κυβέρνηση και τους Λόρδους (που ορισμένοι απο τους Λόρδους ήταν μεγαλοεπιχειρηματίες της γης και Εργολαβο-Οικοδομικοι κερδοσκόποι) , με προϋπολογισμούς που έπρεπε να εγκριθούν απο Κυβέρνηση και Παλάτι,  περνώντας μέσα απο νομοθετικές και φορολογικές διαδικασίες. Προς τιμήν ομως του Ρεν και των υπέρ της "Α"ρχιτεκτονικής ευγενικών του προθέσεων, αξίζει για  πληροφοριακούς λόγους να πούμε, οτι ο αρχιτέκτονας αυτός εγινε τελικα αγαπητός και στο λαό που πλήρωσε ενα μεγάλο μέρος του κόστους του ναού με τους φόρους του επι της κατανάλωσης του κάρβουνου θέρμανσης. Ετσι τουλάχιστον φτάνει στις μέρες μας η φήμη του απο τους περισσότερους σοβαρούς μελετητές   εστω κι'αν οι πρώτες πληροφορίες γύρω απο αυτά τα θέματα και την προσωπικότητά του Ρεν εγιναν γνωστα απο έργα των οικογενειακών του απογόνων-(βλ. Paternalia). Οι μισθοί και τα βιοποριστικά έξοδα του αρχιτέκτονα και των συνεργατών του ήταν συνεισφορά του προσωπικού ταμείου του Βασιλιά.(βλ.John Summerson "Georgian London", Pelican,1969, όπου συζήτηση για τη χρηματοδότηση των 50 εκκλησιών -, του Καθεδρικού του Αγίου Παύλου κτλ. τις πολιτικες διαστάσεις του θέματος σσ.84-97 και τους Λόρδους κερδοσκόπους σσ.39--51)

Επειδή ομως για ολα   αυτά , ιδίως για τα έξοδα για τον Αγιο Παύλο , απαιτείτο κυβερνητική έγκριση, κατέβηκε ο ίδιος ο αρχιτέκτονας ως υποψήφιος στις εκλογές και εξελέγη μέλος της Βουλής αρκετές φορές, ετσι ωστε να εχει απ’ευθείας επιρροή στην διαδικασία έγκρισης του κομματιού του προϋπολογισμού που τον ενδιέφερε. Βέβαια, σήμερα κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατο, αλλά ακομη και σήμερα, οι μεγάλοι Εγγλέζοι αρχιτέκτονες, τα καταφέρνουν μέσα απο τη βουλή των Λόρδων. Πιστεύω δηλαδή, οτι το παράδειγμα της άμεσης ενασχόλησης του Ρέν με τα διαδικαστικά της πολιτικής και της χρηματοδότησης των έργων μέσα απο τις δημοκρατικές διαδικασίες, ήταν μοναδικό. Ισως, και πιθανότατα ισως και μόνο γι’αυτό κατάφερε να υλοποιήσει τόσο μεγάλο έργο. Βέβαια, εδώ έρχεται και κάτι αλλο, που οι νεώτεροι αρχιτέκτονες , αυτοί που φιλοδοξούν να γίνουν κάποτε “μεγάλοι”δεν το προσέχουν, οτι δηλαδή, πάρα πολλοι ανάμεσα στoυς “ΜΕΓΆΛΟΥΣ ” εγιναν μεγάλοι χάρη στις διευθυντικές θέσεις που ανέλαβαν σε “γραφειοκρατικές”οντότητες και ετσι ειχαν βγάλει απο πάνω τους τον αγώνα για το κυνήγι των αναθέσεων, καθως οι αναθέσεις ηταν δεδομένες. Ο Κρίστοφερ Ρεν, ως Γενικός Τοπογράφος ( Surveyor General  ) ήταν θεσμικά επιφορτισμένος με τον σχεδιασμό την υλοποίηση και συντήριση ολων σχεδον των Βασιλικών κτηρίων, παλατιών, εκκλησιών, νοσοκομείων κτλ. όπως π.χ ο αντίστοιχος δικός μας, καποιος διευθυντής της αρχιτεκτονικής υπηρεσίας του ΕΟΤ, ή της Λαϊκής Κατοικίας, ειναι υπεύθυνος για την πληθώρα των έργων του θεσμοθετημένου τομέα του, και προφανώς παίρνει την φήμη και την αίγλη του απο τον μεγάλο  αριθμο  ή την αρχιτεκτονική  κατεύθυνση  που επιβάλλει ή και που συνήθως  διατυπώνει ο ιδιος να ακολουθηθεί. Κάπως έτσι γίνεται κάποιος Κριστοφερ Ρεν, ή Αρης Κωνσταντινίδης, ενώ  μέσα απο την καθαρά ελεύθερη αγορά τα αρχιτεκτονικα ταλέντα, εχουν συνεχώς το μεγάλο πρόβλημα “του κυνηγιού της ανάθεσης”, μέσω των διαγωνισμών συνήθως για μεγάλα και εμβληματικά κτήρια , αλλα ακόμη και μέσα απο αυτο το υποτιθέμενο αξιοκρατικό κανάλι, μέσω  διασυνδέσεων και δημοσίων σχέσεων.  

Αν πίνεις τον καφέ σου στο καφενείο της Βουλής ή εχεις φίλους στη Βουλή των Λόρδων, σίγουρα βρίσκεσαι σε πλεονεκτικότερη θέση να εγκριθεί ο φορολογικός νόμος για τον καθεδρικό σου. Κι οταν γνωρίζεις μάλιστα  αστική νομοθεσία και νομικά λίγο πάρα πάνω απ’τους άλλους και εισαι πολυ προσεχτικος στα συμβόλαια σου, τότε περνάς παραγράφους που αργότερα θα σου φανουν πολύ χρήσιμες. Αυτό ακριβώς έκανε ο Wren:  Εβαλε μια παράγραφο στο συμφωνητικό του για τον Αγιο Παύλο, που του επέτρεπε να κάνει χωρίς την έγκριση αλλων αλλαγές ετσι και με την επιστημονική του πείρα και τους νόμους των μαθηματικών αποφάσιζε οτι επρεπε να τις κάνει. Ετσι προγραμμάτιζε προσεχτικα τις μακροχρονιες μελλοντικές του κινήσεις,ωστε να εφαρμοζει ορισμένες υψηλές στρατηγικές στατικής φύσης, που οπωσδήποτε οι αλλοι δεν καταλάβαιναν (πχ. Ο διπλός θόλος του Αγίου Παύλου). Μυστικοτητα και  Απάτη  ! Secrecy and Deceit!  Ενα “άπατηλό” πέρα απ οτι γνώριζε μέχρι τότε η Αναγέννηση και το Μπαρόκ, το απατηλό δηλαδή που έκαναν για οπτικες, αισθητικές διορθώσεις , αλλά και ψυχολογικούς λόγους, που καθιέρωσε το Μπαρόκ[17], αλλα το απατηλό, ως “διαδικαστικό”κομμάτι στην ολοκλήρωση του έργου πέρα απο το πως τόθελε να το κάνει ο αρχιτέκτονας αισθητικά , για λόγους καθαρά επαγγελματικούς  και αστικό-νομικής κάλυψης. Κάτι δηλαδή  ανάλογο με το θέμα των νεοκλασσικών και των κτηρίων που συστηματικά κατεδαφίστηκαν στην περίπτωση του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης, που σχεδιάστηκε ετσι η λύση που “βραβεύτηκε και τελικά υλοποιήθηκε” ωστε να γίνει μοχλός να κατεδαφιστούν κτήρια που αρχικά υπετίθετο οτι ηταν διατηρητέα και που η προκύρηξη του διαγωνισμού δεν προέβλεπε την κατεδάφιση τους. Απο αυτή και μόνο την άποψη το μουσείο αυτό, δεν ειναι κάν μοντέρνο αλλά μια υπέρ σύχρονη απάτη Μπαρόκ ! "Εντυπώσεις Σύγκρουσης συμφέροντος και συστηματικά προσχεδιασμένης κάλυψης", ή "ιστορικα αποδεδειγμένη σύγκρουση συμφέροντος και κάλυψή της",  "Μυστικότητα" , και "απατηλότητα", είναι δυστυχώς διαστάσεις που έχουν ιστορικά συνοδέψει την “εμβληματική αρχιτεκτονική”, στοιχεία που ειναι ιστορικά επαναλαμβανόμενα, που όμως κανένας στις αρχιτεκτονικές σχολές δεν άγγίζει , πέρα απο ορισμένους “κλασσικούς”ιστορικούς και με την φιλοσοφία της αρχιτεκτονικής και την αισθητική αχολούμενους, οπως π.χ τους Geoffrey Scott, David Watkin , Rudolf Wittkower και John Summerson (αυτος σαν πόσες φορες δεν αφησε υπονοούμενα για τις 2000 λίρες που πλήρωσε o  επιχειρηματικότατος Earl Bedford στο γραφείο του Surveyor Gerneral υπο τον Inigo Jones για την αδεια να χτιστει το συγκρότημα του Covent Garden...που σχεδιαστής του ήταν ο ίδιος ο Inigo Jones )...

Οτι χρειαζοταν υποστηριξη απο άλλους, ή ομαδική νομοθετική απόφαση, κατάφερε ο Wren να το κρατα ερμητικό μυστικο , ωστε οταν θαρχόταν η ώρα να άλλαζε χωρίς τυμπανοκρουσίες τα σχέδια και να “κόλλαγε ενα σιδερένιο καφενείο”πάνω απο το στέγαστρο, αποφεύγοντας ετσι ολα τα δεινά …του Τσούμι. Με τα σημερινά δεδομένα, την επαγγελματική ηθική και τον κώδικα δεοντολογίας (κι εδώ μιλώ, να εξηγούμαστε, τον κώδικα του ΑΙΑ) ανάλογες πρακτικές ειναι αδιανοητες, πέραν της ταλαιπωρημένης …χώρας μας.

Οπως είπα πάρα πάνω, χάρι σ’αυτή την παράγραφο της συμφωνίας του με το Βασιλια, που κατάφερε και την πέρασε προφασιζόμενος τυχόν “διακοσμητικές αλλαγες” πού ισως και ο βασιλιάς θα είθελε να προσθέσει αν αλλαζε για κατι γνώμη, εκείνος περνούσε χωρίς να δίνει αναφορά σε κανένα, ευρύτερες αλλαγες στα σχέδια του. Πάντως  πρέπει να το υπογραμμίσουμε, οτι αλλαγες εκανε τις έκανε  για το καλό της αρχιτεκτονικής λύσης και του εκάστοτε προβλήματος, οχι τους γνωστούς λόγους που γίνονται αλλαγές σήμερα, ιδίως απο τους εργολάβους , ιδίως σε έργα τύπου “πακέτου”. Παράδειγμα : Ενω το μεγάλο ύψος του τρούλου ήταν απαραίτητο για τη δημιουργία επιβλητικού συναισθήματος στον εξωτερικο χώρο , το συναίσθημα θα ήταν ασχημο στους εντός του ναού, ενα αντεστραμμένο “πηγάδι”προς τον ουρανό. Το κατάλαβε αυτό καθως το εργο προχωρούσε. Ετσι αποφάσισε να

 δημιουργήσει ενα δεύτερο τρούλο απο μέσα, χαμηλότερο.  Το υπέρμετρο βάρος του εξωτερικού το εκοψε κάνοντας την κατασκευή του εξωτερικου θόλου ελαφρότερη, με ξύλινη δικτυωτή κατασκευή, που εφέρετο απο ενα ενδιάμεσο κώνο, που μετέφερε τα φορτία μέσω του εσωτερικού θόλου στον φέροντα οργανισμο του ναού. Μιλάμε για αισθητικο-στατικό-χωροψυχολογικές λύσεις ενος ύψιστου βαθμού, που δεν θα ηταν δυνατές αν έπρεπε ο αρχιτέκτονας να περιμένει εγκρίσεις και νομοθετικές ρυμίσεις για αυτές, και που πιθανότατα θα είχε πεθάνει απο την υψηλή πίεση και τη φθορά των δικαστικών αγώνων και τις προσφυγές σε “Συμβούλια Επικρατείας”ή αλλες νομοθετικές οντότητες. Ο εσωτερικος χώρος, μεταξύ εξωτερικού τρούλου και κωνου, καλύπτεται απο θρύλους για την υπέροχη ακουστική του, αν και κάτι τέτοιο δεν ειναι απαραίτητο για λειτουργικούς λογους σε εκείνο το σημείο του ναού. Πάντως λέγεται οτι  ακούς  ακόμη και τον μικροτερο ψίθυρο,"τον ουρανό να σου μιλάει"[18]. Ο θρύλος αυτός σήμερα εχει μεταφερθεί σε ενα διάζωμα χαμηλότερα, εκει που σταματάν οσους επισκέπτες φτάνουν ως εκει (γιατι ειναι κουραστικό να ανέβει κανείς). . Μπορεί ολα αυτα να ακούγονται “μυστήριο”και να σαγηνεύουν τους  αναγνώστες των παιδικών βιβλίων, αλλά πέρα απ  το θρύλο και το μυστήριο , και άσχετα αν αρέσει η δεν αρέσει  σε ορισμένους ο ναός του Αγίου Παύλου, δεν παύει να ειναι ενα εργο υπερμετρα “πρωτοποριακό”. Οι οπτικές και ευρύτερές διορθώσεις,  που γίνονταν σε μνημεία    απο την εποχή του Παρθενώνα, και αλλες που έγιναν αργότερα απο μεγάλους αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες στην   αναγέννηση , οπως απο τον Μιχαήλ Αγγελο, εγιναν προσχεδιασμένα.  Οι επεμβάσεις  του Ρεν, απ ότι φαίνεται “προέκυψαν”, αλλά με ολως ιδιάζουσες και πρωτοποριακές λύσεις. Αυτό πάντως ήταν και ο λόγος που του επέτρεψε να  δει το εργο του να ολοκληρώνεται στο διάστημα της ιδιας του της ζωής, κάτι που ελάχιστοι αρχιτέκτονες ναών ειχαν την χαρά να απολαύσουν. Εκανε βέβαια και αρκετά άλλα τεχνάσματα, που τα χειραγώγισε με μεγάλη εξυπνάδα και μυστικότητα. Ηταν τελικά οχι μόνο αστρονομος και αρχιτέκτονας αλλα και μεγάλος “πολιτικος”, που ομως ειχε μεγάλο ταλέντο και πίστη σε εκεινο  που ήθελε να κάνει και ήταν απόρεια των μαθηματικών. Προσωπικά, παρα ολα αυτά,και ας με συγχωρήσουν οι φίλοι μου Εγγλέζοι, δεν πείσθηκα ποτέ οτι ο Αγιος Παύλος ειναι ενας σπουδαίος χώρος.Θυμάμαι να “ξελαιμιάζομαι”, ενα συναίσθημα ανάλογης δυσφορίας που είχα με το μπλέ τζαμί του Σινάν στην Κωνσταντινούπολη, απέναντι απ’την Αγιά Σοφιά.

Ομως κριτικές σαν την παρούσα δεν φαίνεται να διατυπώθηκαν απο τους μεταγενέστερους του Wren, τους αντιζήλους του γραφειοκράτες “των υπουργείων” δηλαδή, που μόνο μέσα απο το μεγάλο κόστος του ναού βρήκαν να του επιτεθούν. Και πρός το τέλος της ζωής του ο αρχιτέκτονας, σε μιά περίοδο που ειχε χάσει προ πολλού, ολους τους στενους συνεργάτες του, ορισμένους μάλιστα θαμένους στις κρύπτες της μεγάλης του εκκλησίας, δεν έδινε σημασία τι λέγαν οι διάφοροι και πήγαινε  συστηματικά σε μια γωνιά της  να προσευχηθεί. Εκει επιασε κρυολόγημα κάποια μερα κι’ολα τέλειωσαν οπως οι μαθηματικές εξισώσεις για την ροή και την πίεση των υγρών γνωρίζουν. Τα τρίκ τέλειωσαν  και μια πλάκα στον τοίχο μας θυμίζει ποιός ήταν...!

Επίλογος : O C.R. Cockerell (1788-1863) ,γνωστός μας απο τις περιηγήσεις του στην Ελλάδα, τα γλεντοκοπήματά του και τις σκοποβολές με το Βύρωνα[19], τις ανασκαφές του και γλυπτα της Αφαίας (που “διευκόλυνε” πιθανότατα με το αζημίωτο να τα πάρουν οι Βαυαροι για το Μουσείο του Μονάχου,που τους συμβούλεψε μάλιστα πως να τα στήσουν –για να μη ξεχνιώμαστε οτι ήταν μόνον ο Ελγιν), ηταν ο πρώτος αρχιτέκτονας της Αγγλίας που αχολήθηκε ενεργά και με την αρχιτεκτονική σαν επάγγελμα, υπο τη σύγχρονη αντίληψη. Απόδειξη οτι εγινε  ο πρώτος  πρόεδρος του Ινστιτούτου Βρετανών αρχιτεκτόνων (RIBA) που ιδρύθηκε το 1860. Αυτός λοιπόν είχε τον Wren πρότυπο. Ηθελε το επάγγελμα του αρχιτέκτονα των ημερών του “να αντικατοπτρίζει κάτι απο το μεγαλείο , την αξιοπρέπεια και την διανοητική διάσταση” που ειχε βρεί οτι χαρακτήριζε την καριέρα του Wren. Αν και ο  πίνακας του  “A Tribute to the Memory of  Sir Christopher Wren”[20], που θυμίζει προγενέστερο σχέδιο του Λονδίνου απο τον

Canaletto[21], και που έκανε προς τιμήν του ινδάλματός του , περιλαμβάνει τα σημαντικότερα κτήρια του Wren[22], δεν γνωρίζω να εχει γράψει τίποτε σχετικό με τα επαγγελματικά θέματα της καρριέρας του αρχιτέκτονα που τον βοήθησαν να υλοποιήσει αυτά τα κτήρια που προφανώς  θαύμαζε.[23] Το ιδιο συνέβει και με κατοπινους μελετητές, οι οποίοι συνήθως αντιμετώπισαν τον αρχιτέκτονα μέσα απο το πρίσμα του “στυλ”, δηλ. του μορφολογικού ιδιώματος , και πιο συγκεκριμένα, τους Ελληνες και τον “Μπαροκ-κλασσικισμό” που το στύλ Tudor ακολουθούσε.  Στα χρόνια της σκλαβιάς μας δεν ήταν προφανώς δυνατό να είχε επισκεφθεί την Ελλάδα ο Ρέν, ο Κόκερελ ομως ειχε.  Και επειδή ολοι αυτοι, Ρεν , Κόκερελ, Βύρωνας, και ο Σκοτσέζος Ελγιν, εχουν

να κάνουν με την  Ελλάδα, ολοι τους βγαλμένοι μέσα απο ενα αρχιτεκτονικό DNA αιώνων και άσχετο με το δικό μας, που ομως ενώ θαύμαζαν το δικό μας καθώς ολες τους οι εκκλησίες και τα δημόσια κτήρια τους ειχαν μετα μανίας ενσωματωμένους Ελληνικούς ρυθμούς , βάδιζαν σε  επαγγελματικά χνάρια δικά τους, ξένα στα καθ’ημας, θεώρησα καλό στις κρίσιμες ετούτες μέρες με το επαγγελματικό κακό του ΝΜ της Ακρόπολης που μας βρήκε-εν’ταξει , ασ το λέω μόνος μου αυτό και ας μη το πιστεύουν πολλοί άλλοι,  αλλοι οπως πολλοί “δημοσιογράφοι”και “απο αυτο επιβιούντες”, είπα να ρίξω μια κάπως βαθύτερη ματιά στις ρίζες των επαγγελματικών μεθοδολογιών τους , μήπως και καταλάβω κάτι καλύτερα, κάτι που ίσως στον τομέα αυτό είχε προηγηθεί ο ...Ελβετό—Αμερικάνος

…..Ειλικρινά , δεν πιστεύω οτι υπάρχει ιστορικά τουλάχιστον διδακτικοτερη περίπτωση για επαγγελματικά θέματα απο του Κριστοφερ Ρέν, παρα το ότι στο δικο μου DNA δεν μιλάει ο Tudor κλασσικισμός του , οπως ακριβώς δεν μου μιλάει και ο συγκεκριμένος μοντερνισμός στο σημείο και το  οικόπεδο που έγινε απο τον σύγχρονο  υπερ-επαγγελματία ομόλογό του δίπλα απ την ακρόπολη, και ας μην είχε αυτός εδώ να κάνει με βασιλιάδες και επισκόπους……

Βιβλιογραφία/Τεκμηρίωση/Σημειώσεις