architecture

 architecture    

SECTION 1
Title 1
Title 2
Title 3

SECTION 2
Title 1
Title 2
Title 3
Title 4

SECTION 3
Title 1
Title 2
Title 3
Title 4
Title 5

SECTION 4
Title 1
Title 2
Title 3
Title 4
Title 5
Title 6

Αρχιτεκτονική και Περιβάλλον : Θεωριση επικοινωνίας και  Διδασκαλία Αρχιτεκτονικων Συνθέσεων και πράξης στό τελευταίο τέταρτο του εικοστού και την  πρώτη δεκαετία του 21^ου αιώνα.

Ευρύτερη Θεώριση

Οι Αρχιτέκτονες και οι ζωγράφοι του Λουδοβίκου του 13^ου , με την ολοκλήρωση των Βερσαλλιών, αφησαν  την αρχιτεκτονικό-περιβαλλοντική σφραγίδα του πλέον ακραίου συγκεντρωτικό-διοικητικού συστήματος που ειχε δει μέχρι τότε ο κόσμος. Στα απόνερα των Βερσαλλιών, και κριτική στην αρχιτεκτονικό-περιβαλλοντική διαλεκτική τους, έρχονται οι ουτοπιστές οπως οι Boullee, Ledoux και Lequeu οι οποίοι αν και δεν ειχαν την ευκαιρία να πραγματοποιήσουν έργο, αφησαν σωρεία σχεδίων και λιθογραφιών, με τις πραγματικά ποιητικές προτάσεις τους , για τύπους κτηρίων, την πόλη και τη σχέση της αλληλουχίας του χτιστού με το φυσικό περιβάλλον που πρότειναν. Τα σχέδιά τους, ιδίως των δύο πρώτων, προοπτικά , αναπαραστάσεις εκ’των άνω,κατόψεις και τομές,  ήταν έργα τέχνης, μοναδικά δείγματα της τεχνοτροπίας που προωθείτο στην Academie Royale d’Architecture(αργότερα Ecole des Beaux Arts ) .Οι οραματικές προτάσεις τους, στόχευαν στην στέγαση πραγματικών ή και φανταστικων  λειτουργικών προγραμμάτων, για λειτουργούς του κράτους,  καταλήματα ευγενών , επιστήμονες και γραφειοκράτες , αλλά και  εξειδικευμένων κτηρίων, απο το Μουσείο ως το κενοτάφειο, απ'τη Βιβλιοθήκη ως τον «Ναό της Μνήμης», αλλά πάνω απ’ολα την πόλη.

Αριστερά : Πρόταση του Etienne-Louis Boullée για την επέκταση της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας , και Δεξιά : Πρόταση του  Ledoux για κοινοβιακό συγκρότημα 16     οικογενειών  . Το "Κοινωνικό" και το "Πολιτισμικο" ειναι κεντρικά  και στους δύο .(Πηγή: Jean-Claude Lemagny: "Visionary Architects", συλλογή ΑΚΑ).

Με τον Lequeu,γύρω στα 1800,  ξεκίνησε θα λέγαμε η πρώτη "καυστική κριτική" , ομως "εικονικά διατυπωμένη και με πρόταση", μέσα απο το αρχιτεκτονικό σχέδιο και τη γλώσσα της αρχιτεκτονικής επικοινωνίας. Κριτίκαρε  και διακομώδισε με τα σχέδια του, συνήθως με χιούμορ και ειρωνία, σχεδόν τα πάντα, ακόμη και επικαιρα πολιτικά και επικίνδυνα  για τη ζωή του πράγματα. Ξεφεύγοντας συστηματικά απ’το «κοινωνικό», έκανε προτάσεις για τα πιο αλλοπρόσαλλα και τις ποιό αδιανόητες μέχρι τότε λειτουργίες με επικοινωνιακά καυστική δεικτικοτητα (ανακάτεμα στύλ, ανακάτεμα πολιτισμων, παραδοξα θέματα ,αγελαδόμορφος σταύλος,υπόγειους λαβυρίνθους, καταφύγια εραστών, κτλ.κτλ.)  . Αν ήταν "Δημοκρατικός" ή " πολύ έξυπνος", δεν μπορούμε να αποφανθούμε με βεβαιότητα, πάντως ο ίδιος γράφει στην πρότασή του για την Αψίδα της εισόδου λαού στο Παρίσι :  "Σχέδιο που με έσωσε απο την Γκιλοτίνα-τα πάντα για την πατρίδα" . Το ρόπαλο του  κολοσσιαίου Ηρακλή, προστάτη του Λαού ,  συνθλίβει τα σύμβολα της εξουσίας, στέμμα, διαδήματα, σπηρούνια , κτλ (βλ. εικόνα δεξιά). Είναι ισως ή μόνη  "κοινωνική του πρόταση", που  επεισε και σαγήνεψε την επαναστατική επιτροπή "Δημόσιας Ασφάλειας" που οχι μόνο του χάρισαν τη ζωή αλλά αποφάσισαν να το εκθέσουν δημόσια (βλ. "Visionary Architects" σ. 198). Σε  αντίθεση με το "συστηματικά κοινωνικό» και ευρύτερα «Περιβαλλοντικό» των Boullee και Ledoux, ο Lequeu διατύπωνε καθαρά προσωπικές απόψεις. Οπως εχει  εύστοχα αναρωτηθεί η Dominique de Menil : «ενοιαζε τον Λεκιέ τίποτ’αλλο απο τον εαυτό του;( «Was Lequeu ever addressing anyone but himself?”.(bl. Visionary Architects, p.11). Ολοι οι πάρα πάνω , αλλά και άλλοι πρίν απ'αυτούς απ'την πρόημη αναγέννηση του  Alberti  (βλ. Wiebenson : "Architectural Theory and Practice from Alberti to Ledoux", αλλά και  "Liane Lefaivre, Alexander Tzonis "Theorieen van het architektonies ontwerpen" SUN Socialistiese Uitgeverij Nijmegen 1984) επηρέασαν τους ιστορικιστές μεταμοντέρνους του τέλους του εικοστού αιώνα, ο δε Lequeu, εγινε απο τους πιο αγαπητούς των σπουδαστών του τελευταίου τέταρτου του εικοστού αιώνα, που πέρα απο τη σοβαρότητα και την θανάτεια ατμόσφαιρα των κοιμητηρίων του Boullee που την αναβίωσε ο Aldo Rossi, και την εφευρετικότητα και πειθαρχία του Ledoux , που την υλοποίησε ο ελάχιστα γνωστός στα παρόντα "πάτρια" Τεξανός αρχιτέκτονας Martin Gronwald (καθώς και ο γνωστος Michael Graves σε πληθώρα κτηρίων του) , βρήκαν στο πνεύμα, το χιούμορ και την ειρωνία του Lequeu πηγή ζωντάνιας και ελευθερίας. Ηταν αδύνατο οι πάρα πάνω , ιδίως ο τελευταίος, να μη σαγηνεύσουν τους νεαρους σπουδαστές που ψάχνανε για "ιδέες", που είχαν κουραστεί με τη γραμμικότητα του μέχρι τότε μοντερνισμού, κι'ετσι η  μορφολογία ενός "ριζοσπαστικού εκλεκτικισμού" έγινε αποδεκτή και στο αρχιτεκτονικό στούντιο, σε σημείο μάλιστα που αρκετοι δάσκαλοι συνθέσεων, αν και οι ιδιοι ειχαν ανατραφεί με τον μοντερνισμό έγιναν "ανεκτικά εποικοδομητικοί" και συνέδραμαν στον σχετικό διάλογο(βλ. έργο Μουσείο στο Ντάλλας απο στούντιο αρχιτεκτονικών συνθέσεων του συγγραφέα, οπου συνδιασμός ιστορικισμού, με Νέο-μεταμοντερνισμό)                                                                               

Aldo Rossi -Modena Photo ACA

Informart - Dallas-Texas, Martrin Gronwald Architect photo ACA Δεξιά : Ξενοδοχείο "Πυραμίδα" του Michael Graves στο Orlando/Florida photo courtesy D.Vilaetis

Μουσείο Μοντέρνας Τεχνης στο Ντάλλας απο σπουδαστή του συγγραφέα - Τέταρτο έτος Αρχιττεκτονικών συνθέσεων στο πανεπιστήμιο του Τέξας στο Αρλινγτον, μέσα της δεκαετίας του '70 (όνομα σπουδαστή δεν παρεκρατήθη) βλ. Αρχείο ΑΚΑ, Photo ACA

Η αρχιτεκτονικό-περιβαλλοντική επικοινωνία 

Στη διαλεκτική των ιδεων αλλά και των εφαρμοσμένων κατευθύνσεων, ουσιαστικο ρόλο επαιξε στην πορεία για την αρχιτεκτονική και το περιβαλλον  η διατύπωση του «αρχιτεκτονικο-περιβαλλοντικού» λόγου, που δεν ήταν αλλος απο την προσπάθεια "επικοινωνίας" μέσα απο ενα  συνδυασμό  «σχεδίου» και «γραπτού λόγου», σε διαφορετικές αναλογίες και εκφράσεις ή τεχνοτροπίες.  Το «σχέδιο» να γίνεται «σκίτσο»  και το «γραπτό κείμενο» να γίνεται «σημείωση». Οι προαναφερθέντες "Ουτοπιστές" συνδύαζαν και τα δυό, αλλά υπερείχε το υπέροχο σχέδιο (σωζόμενα σήμερα τα σχέδιά τους σε ασπρόμαυρες λιθογραφίες) ενώ ο γραπτός λόγος ήταν επιγραμματικά επεξηγηματικός, προσεχτικά ζυγισμένος ως στοιχείο των υπο "συνθετική εναρμόνιση" στοιχείων του πίνακα.

Στα τέλη του δέκατου έννατου αιώνα και αρχές του εικοστού, και αφού οι αρχιτέκτονες εχουν κατα κόρον δουλέψει για τους αποκεντρωμένους στις βαρωνίες τους ευγενείς των Βερσαλλιών και των ευγενο-Λόρδο-ιδιοκτητών στις μεγάλες πόλεις , σε Γαλλία και Αγγλία , και αφού ο Viollet le Duc ενώνει με τις έρευνες, τα έργα και τις διαλέξεις του ολο το παρελθόν και βάζει τα θεμέλια για τον εικοστό αιώνα και την μοντέρνα εποχή που επακολούθησε (δες π.χ Α.Κ.Αντωνιάδη, "Viollet le Duc: Διαλέξεις και Ελληνική Αρχιτεκτονική" εκδόσεις Σταχυ, Αθήνα 2000,αλλά και ιδίου περί Christopher Wren) , ερχονται πρόδρομοι του απλουστευμένου σχεδίου, οπως ο Γάλλος Tony Garnier με  τη "Βιομηχανική" του πόλη(Cite Industriel) και ο  Ισπανός Soria y Mata με την "Γραμμική" του πόλη ("Ciudad Lineal") κατά μήκος των γραμμών του τράμ για την επέκταση της Μαδρίτης. Η επικοινωνία τους γίνεται με ενα σχέδιο απλούστερο, πιό γρήγορο, το σύνολο και οι λεπτομέρειες γίνονται κατανοητά  σε αρκετούς, λές και βλέπαν τα πράγματα απο το «μάτι του πουλιού».

Και τελικά η μεγάλη αλλαγή επήλθε. Ο εικοστός αιώνας έκανε ρήξεις με τον δέκατο έννατο. Πουλί και το  «Κοράκι», με τα «κρα» του  και τις νέες για την εποχή του ιδέες, σε συνδυασμό με τα γεμάτα επεξηγηματικές σημειώσεις σκίτσα του , χωρίς καμιά έγνοια για ακαδημαϊκή σύνθεση (π.χ συμμετρία, άξονες κτλ.) ,  αυτά δε συνεπικουρούμενα απο λογοτεχνικής διάθεσης κείμενα  στο περιοδικό και βιβλία του, ο σε ολους μας γνωστός  Le Corbusier, ξέκοψε με τον εκλεκτικό ακαδημαϊσμό του δέκατου έννατου, στοχεύοντας να επικοινωνίσει «Αρχιτεκτονική κα ι Πολεοδομία» στους πάντες, τους αρχιτέκτονες και τον απλό λαο, να προτείνει δρομο για μια Νέα Αρχιτεκτονική, ενα λόγο καταστάλαγμα της «αλληλολίπανσής» του με τον ζωγράφο Αμαντέους Οζενφαντ, που επαιξε σημαντικό ρόλο, παρά το ότι ιστορικά «περεγκωνισθει» . Στο τελευταίο και την αλλήλολίπανση του με τον Οζενφαντ, οπως και στον ρόλο που έπαιξαν οι τέχνες γενικά στην διαμόρφωση των πρωτοπόρων αρχιτεκτονικών ιδεών πολλών αρχιτεκτόνων και οχι μόνο του Le Corbusier, δεν θα μπω εδώ καθώς τόχω κάνει σε αλλο μου βιβλίο(βλ. Αντωνιάδη «Art Space: The contribution of Art and Artists to Architecture" κτλ.). Εν πάσει περιπτώσει, η  γλώσσα του Le Corbusier στο  βιβλίο του "Vers une Architecture", αλλά και στ’αλλα που επακολούθησαν , μεσα απο ενα συνδυασμό λογικής και καρδιάς, πάντα κατανοητή και στην ουσία, μα πάνω απ’ολα , μιά γλώσσα του σκίτσου, εστω κι’αν για μερικούς «παιδαριώδους»,  της απεικόνησης των συζητούμενων και των εννοιών «τρισδιάστατα», πολλές φορές εκ’των άνω, μιά γλώσσα επικοινωνίας συνδυασμού σκίτσου με λέξεις, όπου οι λέξεις συνεπικουρούσαν στην  εξίσωση διατύπωσης του σκίτσου, παρά το αντίθετο, ή της προσπάθειας επικοινωνίας μόνο μέσω λέξεων και γραπτού λόγου, που τα τελευταία συνιστούσαν   γενικά τον  συνήθη  τρόπος επικοινωνίας των εννοιών των υπολοίπων, πολιτικών, νομικών, δικηγόρων και γραφειοκρατών. Αξίζει να κρατήσουμε αυτή τη διαφορά γιατι ειναι σημαντική σε ολα οσα επακολούθησαν για την αρχιτεκτονική και το περιβάλλον, απο τις αρχές του εικοστού αιώνα μέχρι την κατάντια  και κρίση που περνάμε στις αρχές του ε ικοστού πρώτου. Και τα  υπογραμμίζω αυτά ,γιατι πιστεύω οτι η δύναμη αναπαράστασης του «προτιθέμενου» να γίνει , που επέφερε ο κομπιουτερ στον κλείσιμο του προηγούμενου αιώνα, επαιξε στημαντικό ρόλο στο «ξεγέλασμα» του κόσμου, στην πλύση των ματιών, στο «πλασάρισμα» και «πούλημα» προτάσεων, καθώς φτάσαμε σ’ενα σημείο που το θέμα της «κλίμακας» ξέφυγε καθώς οι απέδευτοι αρχιτεκτονικά , λαός και πολιτικοί,   αδυνατούσαν να κατανοήσουν  και επήλθε πολλές φορές το μοιραίο. Αλλά θαρθούμε εκει αργότερα.

Ο  Le Corbusier , στην υπηρεσία της βαθύτερης  ατζέντας του ,  με "πιστεύω" και  "οξυδέρκεια" και επίκεντρο το "κοινωνικό-οικονομικό"  απ'οτι οι προκάτοχοί του,  στόχευε στην εξυπηρέτηση των μαζών, του απλού και μέσου ανθρώπου της Νέας εποχής , προσυπογράφοντας στο "Νέο Πνεύμα" οπως τόχε διατυπώσει ο Havelock Ellis και βαφτίζοντας μ'αυτό το όνομα το  περιοδικό που εξέδωσε με τον Οζενφαντ,  πάντα με σχέδια και σκίτσα που τάβλεπε και  καταλάβαινε εικονικά ο καθένας επικοινωνούσε τις ιδέες και τις προτάσεις του : Σειρά αστικοσχεδιαστικών προτάσεων (Urban Design) για πόλεις με πολλά εκατομμύρια κατοίκους , ψηλά κτήρια και άπλετους ελεύθερους χώρους, με πολλαπλα συστήματα κυκλοφορίας, για αυτοκινητα και τον πεζό, και έγνοια για ασφάλεια , κουλτούρα και παιχνίδι.. Ιδια μ’αυτόν και ο μεγάλος Αμερικανός Αρχιτέκτονας Frank Lloyd Wright, με την Broadacre City του – την πόλη των « ευρύχωρων εκταρίων», χρησιμοποιώντας για την επικοινωνία του, ενα  ακόμη δυνατότερο εργαλείο απο σκίτσα και τα γραπτά κείμενα, μιά τεράστια μακέτα

κομματιού της πόλης που προτείνει, περιλαμβάνοντας σε ευκρινέστατη κλίμακα κτήρια και τυπους κτηρίων. Ο F.L Wright παράλληλα με την εξάσκηση του επαγγέλματος ειχε ιδρύσει και τη δική του αρχιτεκτονική σχολή, το Taliesin, κρατώντας συστηματικά δυο παραρτήματα, ενα στο Wisconsin , το αλλο στο  Scotsdale της Αριζόνα. Το  πρώτο για το καλοκαίρι, το δεύτερο για το Χειμώνα. Μετέφερε ανάλογα με τις εποχές, ολο το "τσουρμο" του, και δίδασκε οχι μόνο μέσω σχεδίου αλλα και "εμπρακτα"-καθως οι μαθητές εχτιζαν ακόμη και τις καμπίνες που θα κατοικούσαν και θα εργάζονταν, δοκιμάζοντας νέα υλικά και όσα μάθαιναν για ολα τα θέματα της αρχιτεκτονικής απο τον μεγάλο αρχιτέκτονα. Κεντρικό  στην ολη διαδιακασία της εκπαίδευσής τους ηταν ο "κοινοβιακός βίος" , ο"τροπος και αισθητική ζωής", και ο συγκερασμός ολων των τεχνών στην αρχιτεκτονική , με ιδιαίτερη έμφαση στην μουσική, με εβδομαδιαία κονσέρτα που παρακολουθούσαν ομαδικά στο θέατρο της σχολής. Το Ταλιέσιν λειτουγεί ακόμη, με μόνο αρνητικό εναντίον του διαχρονικά, οτι παρήγαγε μαθητές , σε ενα μεγάλο ποσοστό , κατ' εικόνα και ομοίωση του μεγάλου δάσκαλου τους. Παράλληλα με  τον Le Corbusier, o Frank Lloyd Wright ήταν επίσης πολυγραφότατος και κυριολεκτικά επικοινωνιακός γύρω απο τη διάδοση των ιδεών του, και την "εκλαϊκευση" των αρχιτεκτονικών του πιστεύω, μέσω πολλών βιβλίων και διαλέξεων που έδωσε, ωστε να γίνει "δάσκαλος αρχιτεκτονικής" μιας ολόκληρης κοινωνίας, της Αμερικανικής των ΗΠΑ.(περίσσότερα για τον F.L.Wright bl. A.C.Antoniades , "Architecture and Allied Design: An Environmental Design Perspective, Kendall/Hunt, Iowa, 1980,82,86 και αδημοσίευτο "Frank Lloyd Wright  ο  Ριζοσπάστης" (Ολοκληρωμένο  Συλλεκτικό χειρόγραφο, 1966-2010, ΑρχείοΑ.Κ.Α).

Εν τω μεταξύ,  στην Ευρώπη , λίγο πρίν και ανάμεσα στους δυό πολέμους, το Bauhaus του Walter Gropius προωθεί ανάλογη εκδοχή διάδωσης της αρχιτεκτονικής, συνδυασμό διδασκαλίας με έμπρακτη εμπειρία, μέσα απο ενα πνεύμα συστηματικής θεωρητικής αντιμετώπισης της αρχιτεκτονικης με την πολεοδομία , με στοχο την προκατασκευή, την βιομηχανική παραγωγή του αρχιτεκτονήματος και της τυποποίησης στην οικοδομικο-πολεοδομική δραστηριοτητα. Υπάρχει κι'εδώ κοινοβιακότητα, οι καθηγητές ζούν σε ειδικα σχεδιασμένα απο τον Gropius συγκροτήματα, οι δε σπουδαστες διδάσκονται σε επίσης "διδακτικά" σχεδιασμένο κτήριο, που ειχε σχεδιάσει ο δάσκαλός τους, πρωτοποριακά, με ολα τα μοντέρνα προκατασκευασμένα υλικά που προωθούσε, και πνεύμα σύνθεσης που έδειχνε τι ακριβώς σκόπευε να περάσει. Το κύριο διδακτικό εργαλείο, ήταν απλά, το ιδιο το κτήριο μέσα στο οποίο μαθήτευαν. Μιλάμε για το συγκέκριμένο κτήριο του Bauhaus της πρώτης  περιόδου του , στη Βαϊμάρη (ιδρυση 1929). Η ιστορία του και ή ιστορία των μελών του έχει γραφτεί επανειλημμένα, οπως και η φιλοσοφία και μεθοδολογίες διδασκαλίας τους οι οπόίες μεταλαμπαδεύτηκαν μετα τον Β παγκόσμιο πόλεμο στις ΗΠΑ οπου κατέφυγαν οι περισσότεροι (π.χ Gropius στο Harvard, και  Mies van der Rohe Illinois Institute of Technology , του οποίου μάλιστα έκανε και τα σχέδια). Στην  Ευρώπη, τα μαθήματα του Bauhaus , ιδίως της πρώτης περιόδου, μεταλαμπαδεύτηκαν απο μέλη και τέως μαθητές του που έφυγαν  άρον-άρον απο τη Γερμανία , επιστρέφοντας στις πατρίδες τους (πχ. Jan Despo-Γιάννης Δεσποτόπουλος, στην Ελλάδα, Ariel Scharon στο Ισραήλ, κτλ.) . Ομως πάρ'ολα αυτά , και αρκετοί νεαροί αρχιτέκτονες ,  "εγκλωβισμένοι" ή ακόμη και "θιασώτες του συστήματος", δεν έπαψαν να "δημιουργούν" προοδευτικά και μέσα απο το Φασισμό, και σε αντιδιαστολή με την εκλεκτική μνημειακότητα που προωθούσε το καθεστώς των "ισχυροτέρων ανάμεσά τους", κατάφεραν σε αντιπερισπασμό, ή οποτε τους δίνονταν η ευκαιρία , να δημιουργήσουν δικές τους σύγχρονες κατευθύσνεις και αρχιτεκτονικά στύλ, ιδίως στην Ιταλία και τις αποικίες της. Τα μαθήματα , η φιλοσοφία και η μεθολογία του Bauhaus, Ιταλικά μεταμοσχευμένα , παρήγαγαν τον "Ιταλικό Ρασιοναλισμό" που στην εξέλιξη του και την πάροδο των χρόνων παρήγαγε διακεκριμένους αρχιτέκτονες, δάσκαλους και κριτκούς.Ο Φρανκ Λόυντ Ράιτ, Ο Λε Κορμπυζιέ,  το Bauhaus με τις μεταλαμπαδεύσεις του, και στη συνέχεια συγγραφείς -κριτικοί, υποστηρικτές  και προωθητές των ιδεών τους , οπως οι  Siegfried Giedeon, Henry Russell Hitchock, Nikolaus Pevsner, James Marston Fitch, Bruno Zevi, επηρρέασαν την εξελιξη της θεωρίας και της διδασκαλίας των αρχιτεκτονικών συνθέσεων. Παράλληλα με ολους τους πάρα πάνω, που εγιναν παγκόσμια γνωστοί, υπήρξαν  και  ανεξάρτητοι, εκτός "σχολών" και τοπικα δρώντες μεγάλοι δάσκαλοι/Αρχιτέκτονες (teacher/architects),ορισμένοι, λίγο ως πολύ επηρρεασμένοι απο τους προηγούμενους "τέσσερεις μεγάλους γεννήτορες" (ορος παρμένος απ'το "The Four Great Makers of Modern Architecture"-Columbia University 1961),  αλλοι ομως απόλυτα suis generis (π.χ Bruce Goff,O'Neal Ford,Reima Pietila, Zvi Hecker, Jojeph Plecnik, Dimitris Pikions, Louis Kahn, Paul Rudolph, James Stewart Polshek, Michael Graves, John Hejduk, Frank Gehry, Neil Denari, Eric Owen Moss ) . Αρκετοί απο τους προηγούμενους δίδαξαν σε μεγάλα πανεπιστήμια, κι'εκαναν μάλιστα σπουδαία αρχιτεκτονική οι ίδιοι, με κορυφαίους κατα τη γνωμη μου τους Louis Kahn, Paul Rudolph και  James Stewart Polshek. Οι γεννιές των δασκάλων αρχιτεκτονικών συνθέσεων, και μάλιστα εκείνων που ενσυνείδητα εφάρμοζαν το μοντέλο συγκερασμού θεωρίας και πράξης, με στόχο το "περιεκτικό έργο"( "icnlusivist work"  , είχαν μαθητεύσει με τους τελευταίους. Οι  κρικοι της  "αλυσίδας" της ποιοτικής εξελιξης στή διδασκαλία  των αρχιτεκτονικών συνθέσεων, έχουν γνωστά ονοματεπώνυμα, η δε  αλληλο-εκτίμηση και "αλληλολίπανση" (εξακολουθώ να χρησιμοποιώ τον όρο μεταφέροντας τον απ'το "cross-fertilization" στα Αγγλικα που αποδίδει ακριβώς αυτό που θέλει να πει , οσο κι'αν  η λέξη δεν ειναι "ευηχη" στα Ελληνικά-ο Ελληνικός όρος "αλληλεπίδραση" που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί , έχει μαλλον αρνητικούς  συνειρμούς που                       Αρχιτεκτονική σχολη Yale-γραφείο Rudolph στην Νέα Υόρκη /Photo ACA1967  παραπέμπουν  στην "αντιγραφή)   μεταξύ αυτών και ορισμένων διακεκριμένων ιστορικών και κριτικών αρχιτεκτονικής , υπήρξε συστηματικά  καταλητική τόσο για το επάγγελμα οσο και για την εξελιξη στο αρχιτεκτονικό στούντιο , ιδίως απο τη δεκαετία του '60 και μετά  (βλ.π.χ James Marston Fitch/ιδρυτής του τμήματος αποκαταστασεων και αναστηλώσεων στο πανεπιστήμιο Columbia,αλλα και Ιστορικο-κριτικούς της "δεύτερης γενιάς" του μοντερνισμού  Colin Rowe/James Stirling, Vincent Scully /Robert Venturi, Charles Jencks /Michael Graves, Bruno Zevi/A.C.Antoniades- οι τελευταίοι , σχετικά με έρευνα και συνθετικά θέματα γύρω απο τον "αγνοημένο μέχρι τότε Διεθνισμό" στο Λακκί της Λέρου και την Αρχιτεκτονική των Ιταλών στα Δωδεκάνησα- βλ. πάρα κάτω).

Να πούμε λοιπόν παρενθετικά οτι ο καλός Κριτικός και Ιστορικος ερευνητής, δεν γίνεται ποτέ μεγάλος  αν δεν αποβάλλει τον απόμακρο "σχολαστικισμό" και  "ακαδημαϊκό τουπεδισμό" του , και αν δεν  γίνει  ταπεινός  συμπαραστάτης και βοηθός του καλού αρχιτέκτονα/δάσκαλου...Το ίδιο περί "τουπεδισμού" ισχύει και για καθαρά αρχιτέκτονες/Δάσκαλους, σε περιπτώσεις χωρων, που για το λειτούργημα του δάσκαλου των αρχιτεκτονικών συνθέσεων απαιτείται ή δίνεται προτεραιότητα σε κατόχους "Διδακτορικού" . Για τον Αρχιτέκτονα/Δάσκαλο των γενικών συνθέσεων, απαιτείται αλλου είδους σεβασμός και επικοινωνία μεταξύ διδάσκοντος και διδασκόμενου, πάνω απ'ολα "ανθρώπινος".  Μόνο με την συνεργατικότητα "θεωρίας" , "έρευνας", "διορατικό-πειραματικής φρεσκάδας" , "ευρύτητας πνεύματος και ανεκτικότητας" και  μέσα απο "προσωπική επαγγελματική εμπειρία και  πράξη" αλλά και ευρύτατη "εμπειρία απο προσωπική κριτική θέση απο επισκέψεις και μελέτη προηγουμένων (architectural precedents), ιστορικών και σύγχρονων" (δηλ. γνώση και θέση γύρω απο το τι εχει γίνει και τι γίνεται), πάει μπροστά η υπεύθυνη διδασκαλία των αρχιτεκτονικών συνθέσεων και η μεταλαμπάδευση των γνώσεων για πρόοδο και εξέλιξη στην αρχιτεκτονική, ενώ αντίθετα επέρχεται ανταγωνισμός  που βλάπτει .Θετικοι ιστορικο-κριτικοί, συνάδελφοι συνθέσεων και σημαντικοι αρχιτέκτονες, που συνδύαζαν πολλά απο τα πάρα πάνω,  ήταν για τον παρόντα γράφοντα οι Bruno Zevi, Goran Schildt, Toshio Nakamura, Victor F-Christ Janer, Robert Walters, Ricardo Legorreta, αλλά και οι Γιάννης Δεσποτόπουλος,  Λασκαρίνα Φιλιππίδου-Μπούρα και Κατερίνα Σπετσιέρη-Beschi απ'την Ελλάδα.

...Μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης,βγαλμένος μέσα από την εμπειρία του πολέμου,   εξελίσσεται  κατα τη γνωμη μου στον  μεγαλύτερο και ευρύτατης γκάμας θεωρητικό της μεταπολεμικής Αρχιτεκτονικής-πολεοδομίας, που αντιμετώπισε και «επικοινώνησε» εικονικά –με σκίτσα και σχέδια, ολόκληρη την υφήλιο,αλλα και με αναπάντεχα μεγάλο δείκτη υλοποίησης στις προτάσεις του και  στρατηγικές ανάπτυξης πόλεων και οικισμών, σε παγκόσμια πλέον κλίμακα, σε Ευρώπη, Ασία και Αμερική. Εργατικοτατος, οσο ισως και φιλόδοξος, διατύπωσε εκείνο που αποκαλούσε "επιστήμη των ανθρώπινων οικισμων", με ατέλειωτα βιβλία και διαβουλεύσεις. Η πιο μικρή λεπτομέρεια, ήταν στοιχείο μιας ευρύτερης θεωρητικής αντιμετώπισης, μια θεωρίας, που λάβαινε υπ’οψη της τα πάντα,  απ’την αξία της γής και  τα κτηματομεσητικά, ως τα συστήματα οργάνωσης, του κοινωνικού και του ελεύθερου χώρου, των χρήσεων γης και των κυκλοφοριακών συστημάτων, μέχρι το υλικο κατασκευής , της γειτονιάς , του σπιτιού, και του σχολείου, με προκατασκευή, ή με τυποποιημένες αρχιτεκτονικές και αστικοσχεδιαστικές προτάσεις. Ολα αυτά, μεσα απο συστηματικά διαγράμματα και σχέδια, παράλληλα με τον γραπτο λόγο και τα βιβλία του για το ευρύ κοινό στο οποίο απευθυνόταν. (βλ.www.acaarchitecture.com/mag26.htm ).Ο Δοξιάδης, με τα "Συμπόσια" του (συνέδρια της Δήλου  κτλ.)  που διοργάνωνε τα καλοκαίρια συνέχισε την σε παγκόσμια κλίμακα την "αλληλο-λίπανση" των ιδεών στο δεύτερο μισό του εικοσού αιώνα,  παράδοση που ειχαν ξεκινησει οι αρχιτέκτονες με τα CIAM στην πριν τον πόλεμο εποχή. Ο Δοξιάδης, ανοιξε την πλατφόρμα σε μη αρχιτέκτονες, ξεκινώντας τη διάδωση των ιδεών γύρω απο ενα ευρύτερο περιβαλλοντικο σκέπτεσθαι.

O Buckminster Fuller σ'ένα απο τα "Συμπόσια"του Δοξιάδη, το 1972 στην Ολυμπία ,στεφανωμένος Ολυμπιονίκης. Ενα απο τα "μεγαλύτερα μυαλά" του εικοστού αιώνα, Μηχανικός , Εφευρέτης, Συγγραφέας, Αρχιτέκτονας (αν και ποτέ δεν είχε σπουδάσει αρχιτεκτονική ή αποκτήσει "αδεια εξασκήσεως επαγγελματος" κατα την νομική έννοια-οπως και αρκετοί αλλοι-π.χ Frank Lloyd Wright , Le Corbusier, κτλ.), ένας απο τους σημαντικότερους και πρωτοπόρους "περιβαλλοντολόγους" του εικοστού αιώνα,που είχε προτείνει ακομη και "ρυθμιστικο σχέδιο της Υφηλίου" (βλ "Nine Chains to the Moon", "Education and Automation", "Buckminster Fuller Reader"),  ο πρώτος που προείδε τα γύρω απο τον "αυτοματισμό", τον σχεδιασμό και την παιδεία , επερωτώντας πρώτος την χρησιμότητα και τις επιβαρύνσεις των κρατικών προϋπολογισμών για  ορισμένους τύπους  κτηρίων -ιδίως εκαπαιδευτικών,  εν οψει των κομπιούτερς, αλλα και ευαισθητοποιώντας το ευρύτερο κοινο γύρω απο ενεργειακά θέματα, μέ υπεύθυνα  επιστημονικά επιχειρήματα , ευνόητα σχέδια και λόγο . Ο "Bucky" χαιρόταν να πηγαίνει σε αρχιτεκτονικά στούντιο οποτε τον καλούσαν, η δε πρώτη ερώτηση που εκανε στους φοιτητες ήταν¨, "πόσο ειναι το Βάρος του κτηρίου σου;"(΅"What is the weight of Your building ?".Πίστευε οτι το μικρότερου βάρους κτήριο ήταν "ενεργειακά"και οικονομικά  καταλληλότερο .(Φωτό, αρχείοΑΚΑ, σταλμένη στον συγγραφέα στην Αμερική, απο τον  φίλο και συμμαθητή του στο ΕΜΠ, τον αρχιτέκτονα Κώστα Ξανθόπουλο).

Ανάμεσα σε ολα αυτά, υπήρχαν περιπτώσεις που ο «σχεδιαστικός» φακός στένεψε, καθώς υπήρξαν και αρχιτέκτονες χωρών που αντιμετώπισαν το  αρχιτεκτονικο-περιβαλλοντικό πρόβλημα, μέσα απο την επίλυση ενός μόνο παράγοντα,ενος τύπου κτηρίων, ενός μόνο υλικού ή ομάδας υλικών π.χ της "υγείας" ή "της απελευθέρωσης του εδάφους" ,η "της χρήσης μόνο "γυαλιού" ή "γυαλιου με σίδερο) κτλ.,οπως   π.χ  του «υγειινού σχολείου» και των  "Σανατορίων"των  B.Bijvoet kai Johannes Duiker (bl. photo ACAκατωτέρω), των "Pilotis" του Le Corbusier  ή των "γυάλινων πύργων" του Mies van der Rohe.Κάτι ανάλογο είχαμε και στην αχριτεκτονικο-πολεοδομική αντιμετώπιση,  οπως π.χ επίλυση των ευρύτερων προβλημάτων μέσω αποκεντρωτισμού και των "Νέων πόλεων" (Αγγλία, Σκανδιναυία).

Στο θεωρητικό επίπεδο είχαμε, πολύ σχέδιο, αλλα και λόγια., που καθως εξελίσονταν τα πράγματα, σε ορισμένες περιπτώσεις τα λόγια γίνανε πολλά, υπερτερούσαν των σκίτσων και των σχεδίων, ο λαος ακούγε λόγια χωρίς να βλέπει σχέδια και μακέτες, δεν καταλάβαινε, ενώ σε περιπτώσεις υπέρμετρα " ρεαλιστικών  σχέδιων" ,  ιδια με τον υπέρμετρο γραπτό λόγο , ή μόνο τον γραπτό λόγο χωρίς το σχέδιο και  την κατάλληλη μακέτα στην κατάλληλη κλιμακα και με την κατάλληλη λεπτομέρεια, πάλι αδυνατούσε να κατανοήσει . Ο απλος και μη εκπαιδευμένος , εχει συστηματικά δυσκολία να κατανοεί σχέδια, τρισδιάστατες προτάσεις,ακόμη και μακέτες, πόσο δε μάλλον, να κατανοεί μονο γραπτο λόγο που του περιγράφει τι προτείνεται να υλοποιηθεί. Η παραπλάνηση ειναι "εγγγενής" στην αρχιτεκτονική παρουσίαση,οπως κι'αν το δούμε,  στα χέρια δε των μη ικανών, αλλά ακόμη χειρότερα οριμένων  "ανήθικων" (αρχιτεκτόνων), μπορεί να αποβεί μοιραία, επικίνδυνη , τόσο πολιτισμικά οσο και στον δημόσιο κορβανά. Το "μονο λόγια" όμως, ειναι αναντίρρητα ο χειρότερος εχθρός. Και για την κλίση της προς τα «λόγια» κατηγορήθηκε αρκετές φορες η «Πολεοδομία» . Οι  πολεοδόμοι χαρακτηρίστηκαν πολλές φορές «φλυαροι» ενώ ορισμένοι αρχιτέκτονες αποθαρρύνθηκαν απο αλλους αρχιτέκτονες "μεντορές" τους απο εντρύφηση στην πολεοδομία. Δεν έχω καλυτερο παράδειγμα υποστηριξης των πάρα πάνω , απο προσωπική επιστολή που μούστειλλε στην Αμερική  ο Γιάννης  Δεσποτόπουλος, καθηγητής μου στο ΕΜΠ ,ό μόνος  Ελληνας απόφοιτος του Bauhaus και αγαπητός μαθητής του Walter Gropius, που σε προσωπική του επιστολή της 15/6/1968 μου έγραφε : ".... Στην Ελλάδα, αλλά και οχι μόνον εδώ ,η πολεοδομία εχει καταντήσει καταφύγιο ευκολίας, τα δε θέματα της φλυαρία ανευ περιεχομένου. Στην Γερμανία  ολα αυτά έχουν ξεπεραστεί...."(βλ. Επιστολή Ι.Δεσποτόπουλου, 16/6/1968 , Αρχείο ΑΚΑ).  Παρά ταυτα, η «αστική» και «νομική» αντιμετώπιση του περιβάλλοντος  εξασφαλίζονταν με μέτρα και μεθόδους νομικές, τα λογια/κείμενα κανονισμών που όριζαν τις χρήσεις γής, την υπάρχουσα και προτεινόμενη κατάσταση, ήταν αναπόφευκτα , καθως οι νομικοι και τα δικαστήρια μόνο με "λόγια και γραπτά κείμενα καταλάβαιναν" και καταλαβαίνουν. Στις καλύτερες περιπτώσεις, οταν εκπονείτο σχέδιο για την ανάπτυξη ενος οικισμού , η μελλοντική υλοποίηση του εξασφαλίζονταν απο το master plan, κατι χειροπιαστό και εικονικό/κειμενικά διατυπωμένο, ενας "πακέτο" ασ' πουμε μιας "αεροφωτογραφίας"  του προτεινόμενου οικισμού ποιος ήταν και που θα  αναπτύσσονταν στο μέλλον, και που για να υλοποιηθεί χρειαζόταν "κείμενο", των  κειμένων ελέγχου, και του μακροχρόνιου σταδιακού πραγραμματισμού του, αλλα και του οικονομικού σχεδίου υλοποίησης. Και σε ολα αυτά ,ανάλογα σε ποιά χώρα και για ποιό λαο μιλούσαμε, η αρχτιτεκτονικο-πολεοδομικό-περιβαλλοντική ανάπτυξη, πήρε ξεχωριστές ιδιομορφίες. H Αγγλία πρωτοστάτησε σ'αυτο που θα αποκαλούσαμε "επιστημονική προσέγγιση" στις μεθοδολογίες σχεδιασμού, με προεξάρχοντες μελετητές μέσα απο τις κοινονιο-ψυχολογικές επιστήμες οπως τους Broadbent, Jones, Gordon, ένω οι Christopher Alexander και Yona Friedman(βλ., προσπάθησαν να δημιουργήσουν μιά "επιστημονική"προσέγγιση στην Αρχιτεκτονική (bl.Alexander.C.  "Notes on the Synthesis of Form", Harvard University Press, Cambridge Mass.1964, και Friedman, Y. "Toward a Scientific Architecture", MIT Press, 1980) . Ο Alexander απέκτησε φήμη και  είχε  αρκετά μεγάλη επιτυχία στη διάδωση των ιδεών του, απο την εποχή που πήγε στις ΗΠΑ κι'εκανε  βάση του την αρχιτεκτονική σχολή και περιβάλλοντος  στο πανεπιστήμιο του Berkeley . H μεθοδολογία των "προτύπων" που δημιούργησε, βασίζονταν στην διατύπωση πολλών "εναλλακτικών και συμμετοχή του χρήστη στην επιλογή εκείνου που θεωρουσε το κααλληλοτερο για τις ανάγκες του "προτυπο" . Βέβαια παρέβλεπε οτι ήταν αδύνατο στον απλό άνθρωπο  να κάνει επιλογές απο "αφηρημένα διαγράμματα". Πάντως ο Αλεξάντερ, σε οσες περιπτώσεις, ο ιδιος μαζύ με τους μαθητές του  ειχαν την ευκαιρία να ασχοληθουν με απ'ευθείας "υλοποίηση" (δουλειά στο εργοτάξιο, απ'ευθείας συμμετοχή στην κατασκευαστική διαδικασία), δημιούργησαν μοναδικά αποτελέσματα, ετσι ωστε να μπορούμε να πούμε, οτι, μας αρέσει ή δεν μας αρέσει  η επιστημονικο-φανής θεωρία του, ήταν ο μόνος που μέσα απο ξεκάθαρα διατυπωμένη θεωρία πέτυχε "ανθρωπινα αποτελέσματα", οπως π. χ πιστεύω οτι ειναι οι  οικισμοί που υλοποίησε στα σύνορα του Μεξικού με τις ΗΠΑ(βλ. π.χ για θεωρία και υλοποιημένα θέματα στους τρεις τόμους : Christopher Alexander "A Pattern Language : Towns , Buildings , Construction" , "The Timeless Way of Building" ,  "The Production of Houses" , Oxford University Press,1977, 1979, και 1985 αντίστοιχα) .  Το υλοποιημένο έργο του Alexander και των μαθητών του δεν εχει τύχει της πρέπουσας αποδοχής που του αξίζει, και σ'αυτό συνέτειναν πιστέυω , τόσο η αρχική "κρύα" επιστημονική του διατύπωση στο πρώτο του βιβλίο "Notes on the Synthesis of Form" , όσο και σε καθαρά συντεχνιακούς λόγους, καθώς ο ίδιος προέρχονταν απο τα "μαθηματικά" με παιδεία  και λογική εξω απο τον "παραδοσιακά" αρχτιτεκτονικό Λόγο. Ανάλογα προβλήματα αντιμετωπίζουν σημερινοί ακόλουθοί του, οπως π.χ ο Nikos  Salingaros , μαθηματικός κι'αυτός, με δυναμικό/πολεμικό  και σε πάρα πολλά "επι της ουσίας" θεωρητικό λόγο,που καταμαρτυρεί αμαρτίες στον Μοντερνισμό τα διάφορα "isms" , την επίσημη αρχιτεκτονική και δημιουργήματα της πλειοψηφίας διασήμων  αρχιτεκονων του εικοστού αιώνα.Δυστυχώς ομως τα πρόσφατα βιβλια αλλά και τα άρθρα του, ειναι διατυπωμένα με  "κρύα διαγραμμικότητα και  μαθηματικότητα" οπως συνέβαινε με το πρώτο βιβλίο του Alexander  (βλ.π.χ  N.Salingaros "A Theory of Architecture", Umbau-Verlag, Songen 2006,Πιν. (5.2) σ. 112, οπου επιχειρείται να εκτιμηθεί η "αρμονια" εικοσιπέντε φημισμένων κτηρίων, με διαγράμματα  και μαθηματικούς τύπους. Για ευρύτερους στόχους , κριτική της "αρχιτεκτονικής νοοτροπίας" και στόχους για σωστή αρχιτεκτονικη και πολεοδομία για το μέλλον, την εποχή της κλιματικής αλλαγής ,της ενεργειακής κρίσης κτλ. του Νίκου Σαλίνγκαρου και των υποστηρικτών του , βλ. π.χ Nikos A. Salingaros" Anti-Architecture and Deconstruction" , Umbau-Verlag, 2007,π.χ βλ. Michael Mehaffy, ss.147,-148. Για  εκτενέστερη βιβλιογραφία του Ν. Salingaroς 2006 ανωτέρω,σ.276 ). Πέρα απ'τους Christopher Alexander και Niko Salingaro και με τα μαθηματικά πλέον εγγενές στοιχείο των κομπιούτερς και των ολο και εξελισσόμενων προγραμμάτων τους , η πλατφόρμα των μαθηματικών ,έρχεται να  απασχολήσει ολο και περισσότερο τους αρχιτεκτονικο-συνθετικούς προβληματισμούς και μεθοδολογίες αρχιτεκτονικής δημιουργίας.Ενώ κάτ'αρχήν η σχεδιαστική δυνατότητα των κομπιούτερ επέτρεπε μια "αυθαίρετη" θα λέγαμε παραστατική και σχεδιαστική απεικόνιση ολο και πιο περίπλοκων να σχεσιαστουν προηγούμενα καμπυλών και γεωμετρικών σχημάτων, ενας σχεδιασμός που θα λέγαμε ήταν οπως του αθώου παιδιού , με την πρόοδο των προγραμμάτων και τις "δεσμεύσεις" υλοποίησης, γίνεται ολο και πιο πειθαρχημένος. Καθώς δε τα προγράμματα εξελίσσονται, αρχίζουν να επιτρέπουν εφαρμογές σε ολο και ευρύτερο φάσμα,οι δε "καμπυλο-γεννείς" αρχιτεκτονικές λύσεις ,απο αρχικά "αυθαίρετες" να σχεδιάζονται πλέον απόλυτα "ενσυνείδητα", με απόλυτη ακρίβεια μέσα απο την ευρύτερη πλατφόρμα των μαθηματικών και οχι της αυθαιρεσίας . Ετσι  τα έργα του Gehry με την ελευση του προγράμματος CATIA που πρωτοχρησιμοποιήθηκε στην αεροναυπηγική , παιρνουν ενσυνείδητο μαθηματικο-κατασκευαστική υπόσταση, και στη συνέχεια έργα "καμπυλοευθερίας"αλλων αρχιτεκτόνων, αρχίζουν να πειθαρχούνται, και μάλιστα να υλοποιούνται. Η πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα, φέρνει και τις πρώτες συστηματικές θεωρητικές αντιμετωπίσεις της "μαθηματικο-χωρικο-δημιουργικής" πλατφόρμας. Η περιεκτικότερη γνωστή μου περίπτωση ειναι  το βιβλίο του Michele Emmer (Μικέλε Εμμερ), της σχολής Μαθηματικών "G. Castelnuovo",του πανεπιστημίου "La Sapienza" της Ρώμης (βλ."Mathematics and Culture" , Springer 2005, "Matematica e cultura",Sringer-Verlag, Italia, 2007). Ο σημαντικότατος αυτός τόμος, ασχολείται με τα μαθηματικά μέσα απο ιστορικά οσο και σύγχρονα αρχιτεκτονικά παραδείγματα, προχωρωντας προοδευτικά απο θέματα χαράξεων, αρμονίας και γεωμετρικής σύνθεσης, σε πολύ πιό πρόσφατα θέματα επιρροής του αρχιτεκτονικού έργου, οπως ιστορικής μνήμης, ψυχολογικo-Ψυχιατρικών παραμέτρων, μέσα μάλιστα απο συγκεκριμένα έργα-σχέδια και μακέτες. Ειναι ενα βιβλίο δοκιμίων ολοκληρωμένου αρχιτεκτονικού λόγου ( σχέδια-μακέτες-λέξεις) κατανοητό και ευρύτερα χρήσιμο,  καθώς τα παραδείγματά του , εξατομικεύουν, τις σχεδιαστικές περιπτώσεις, αποφεύγοντας τα "ΑΦΑΙΡΕΤΙΚΑ", δυσνόητα για ευρύ κοινό,  γενικευμένα διαγραμματικά μοντέλα της "σχολής" Alexander. Θα ήθελα να υπογραμμίσω ως ιδιαίτερα εντυπωσιακά απο την σκοπιά μιας βαθύτερα πνευματικά συλληπτικής της σύνθεσης , κεφάλαια που ασχολούνται με τις "πνευματικές διαστάσεις των αναλογιών" και τα γύρω απο το χώρο , τη μνήμη , την σιωπή και την απουσία, οπως  π.χ τα ακόλουθα : Sachimine Masui, " Il giardino zen del Ryoan-ji, Kyoto" ,σ. 277-291, και   Nikos Georgiadis "Topologia espazio storico: il museo del mondo ellenico, Atene", σε Michele Emmer ανωτέρω, σσ.57-73( για το τελευταίο βλ. και Ελληνικά σε "Α+Τ" , Αρχιτεκτονική και Τεχνολογία,εκδόσεις Παπασωτηρίου, τεύχος νο. 1, Αθήνα 2003). Τα έργα της Ελληνικής ομάδας ANAMOPHOSIS Architects (Νίκος Γεωργιάδης, Κώστας Κακογιάννης, Τότα Μαμαλάκη, Βάιος Ζητωνούλης), και τα απο τον Νίκο Γεωργιάδη θεωρητικά διατυπωμένα γύρω απο την αρχιτεκτονική  τους, αποτελούν κατα τα γνωστά μου μοναδική συνεισφορά στην διεθνή βιβλιογραφία στο πεδίο των "συνθετικών μεθοδολογιών της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα.)(βλ. και Ν.Γεωργιάδη, το "Μουσείο Θρήνος", περιοδικό "Α+Τ" , εκδόσεις Παπασωτηρίου, Αθήνα 2003)

Εχω παρουσιάσει και συζητήσει συνοπτικά αρκετές απο τις πάρα πάνω  μεθοδολογίες , ιδίως εκείνες που δημοσιεύτηκαν στο τελευταίο μισο του  20ου αιώνα, στην  Ελληνική  έκδοση του βιβλίου μου "Ποιητική της Αρχιτεκτονικής:Φαντασία και δημιουργικότητα"(βλ. Αντωνιάδης 1985 ). Οι περισσότερες απο αυτές τις μεθοδολογίες ήταν "βεβαρυμένες" απο την με "κοινωνικό-πολεοδομική" τάση των  πρωτων μεταπολεμικών δεκαετιών ('50-'70) , με τα "λόγια" τις "στατιστικές" ή τα άκρως δυσνόητα μαθηματικά  διαγράμματα να υπερτερούν των "σχεδίων", κάτι  που προφανώς δικαιωνε  τη γνώμη του Δεσποτόπουλου οταν αναφερόταν στη "φλυαρία" . Πάντως,  πέραν των οποιων αντιρήσεων , η Αγγλία και η Σκανδιαναυία, διακρίθηκαν  για την ευρύτερη αποδοχή  των  προγραμματισμένων σχεδιαστικών λύσεων για το μέλλον, η δε εφαρμοσμένη πολεοδομία στην περίπτωσή των χωρών αυτών, απόλαυσε  ευρύτερης αποδοχής απο το κοινό και έχει να επιδείξει σημαντικά επιτεύγματα (Νέες πόλεις της Αγγλίας,Νέες πολεις της Σκανδιαναυίας,  αποκεντρωτισμός κτλ. Κτλ.). Η Αμερική, απο την άλλη,  η χώρα του άκρατου ατομισμού (αλλά και καπιταλισμού),  δέχτηκε  την ιδέα του master Planning , που εφαρμοζόταν ήδη στην Ευρώπη (Αγγλία, Σκανδιναυία, με πρότυπα φυσικού σχεδιασμού τους Εγγλέζους πρωτοπόρους για τις νέες πόλεις (π.χ Ebenezer Howard- Garden City Movement, ktl αλλα και Σκανδιναυούς οπως τον Eliel Saarinen) και τους  Le Corbusier/Gropius , να υιοθετεί δε μια δημοκρατικότατη  διαδικασία στην δημιουργία και επίτευξή των ρυθμιστικών αυτών σχεδίων. Η συμμετοχή του κοινού στην μελέτη της υπάρχουσας κατάστασης ( Maps - Official Map /land use map,Transportation map, community facilities map,κτλ /αυτό που λέμε εδω "κτηματολόγιο", που εκει γίνεται συστηματικά και απο κάθε μελετώμενη κοινoτητα ξεχωριστα) και της προετοιμασίας προτάσεων -σχεδιασμου (Plans/Land use plan,transportation plan, community facilities plan, κτλ ), μέχρι της αποδοχής της ικανοποιητικοτερης ενναλλακτικής που εξυπηρετούσε τα ιδανικά και τους στόχους της υπο σχεδιασμό «πόλεως» για το μέλλον, γινοταν , οχι μόνο αποδεκτή και λάβαιναν (και λαβαίνουν) μέρος οι πολίτες στην διαδικασία εκπόνησης των σχεδίων και οχι "πληροφοριακά-κατόπιν εροτης" , αλλά  και θεωρείτο «ευλογία» για τον κάθε τοπο,  ή στιγμή , που μέσα απο αυτη την πολεοδομική διαδικασία (planning process), εφτανε η πόλη ή ο οικισμός στο σημείο να εχει υιοθετήσει ενα master plan , ενα σχέδιο που θα την πήγαινε στο μέλλον (για ολα αυτά βλ. σωρεία αναφορών και βιβλίο μου Architecture and Allied Design), και που νομικά θα εξασφάλιζε τους πολίτες για την λήψη των οποιωνδήποτε αποφάσεων  για τη «ζωή» τους , τις επενδύσεις και  την εξασφάλιση των ορων ποιότητας ζωής ,περιβάλλοντος και των φυσικών πόρων της περιοχής τους.Ακόμη και σήμερα, οι ΗΠΑ πρωτοπορούν πιστεύω σε ολα τα περιβαλλοντικά θέματα και τον περιβαλλοντικά ευαίσθητο σχεδιασμό, μιά αντίθεση στα μεγάλα προβλήματα επιβάρρυνσης στο περιβάλλον που εχει επιφέρει στην χώρα αυτή ο "ακρατος καπιταλισμός της" και συστηματικά αντι-περιβαλλοντικές πρακτικές  τομέων της βιομηχανίας και ευρύτερων δραστηριοτήτων τους (π.χ αυτοκινήτου). Τη στιγμή αυτή δεν υπάρχει πιστεύω καλύτερος οδηγός για "εξυπνη" και περιβαλλονιτκά ευαίσθητο σχεδιασμό, απο το εγχειρίδιο των Duany, Speck and Lydon, ("The Smart Growth Manual" McGraw Hill, New York, 1910), έαν εγχειρίδιο που αν το διάβαζαν και εμπέδωναν οι περι τον περιβαλλοντικό σχεδιασμό "κοπτώμενοι" και περι "πρασινης ανάπτυξης" ρητορεύοντες, πολλά θα οφελούνταν, απλά και μονο να το ακολουθούσαν , χωρίς πολλά-πολλά λόγια και μακροχρόνιες διαβουλεύσεις. Είναι απλά "βλακεία" οι πολλές κουβέντες , και χάσιμο πολύτιμου χρόνου, οταν τα προβλήματα εχουν ηδη συζητηθεί, διερευνηθεί και εφαρμοστεί σε ανάλογες περιστάσεις.

Δυστυχώς, τα προβλήματα  αρχίζουν, απ’τη στιγμή που τελειώνει  η «ευρύτατη» σχεδιαστική διαδικασία, και το σχέδιο έρχεται  να υλοποιηθεί στις λεπτομέρειες του, ακόμη και στην επίτευξη ενος μεμονομένου κτηρίου. Γιατι οι περιορισμοί και η γλώσσα των διεκπεραιωτών και των επιβλεπουσων αρχών , πέρα απο το τμήμα εκδοσης της οικοδομικής αδείας, αποφασίζονταν περισσοτερο με «λόγια», και με «διακαστικές διαδικασίες», με βάση σε μέγιστο βαθμό τα  γραπτά κείμενα (πχ.Subdivision regulations, Zoning ordinance) , καθως οι «νομικοι» οι δικαστες και η αστυνομία, δεν ειχε ιδέα απο ανάγνωση σχεδίων, γιατι έλειπε η σωστή επίβλεψη απο αρχιτέκτονες ή αλλους σχεδιαστές και γιατι σε περιπτώσεις ορισμένων χωρών, αναπτύχθηκαν ενδιάμεσα επαγγέλματα στην οικοδομική βιομηχανία , που αντιμετώπιζαν την υλοποιητική διαδικασία «νομικίστικα», διαδικαστικα. Σε περιπτώσεις δε κρατών , οπως η Ελλάδα, η γλώσσα της αρχιτεκτονικής και του σχεδίου, παρεκάμφθει, ο ρόλος του αρχιτέκτονα υποβαθμίστηκε, η επίβλεψη , ιδίως σε μικρής κλίμακας έργα γινόταν ελειπως, συνήθως απο αδαείς, η δε αυθαιρεσία και  «παρανομία» πήρε το πάνω χέρι, και ο χρόνος υλοποίησης των έργων εμεινε έρμαιο των νομικων, της αστυνομίας , σε ένα όργιο "δύσκολα να αποδειχτεί με στοιχεία" διαπλοκής τοπικών δημάρχων και διοικητών,καθως οι πρώτοι  μετα την πρώτη τετραετία μάθαιναν "καλά τη δουλειά τους", ενώ οι δεύτεροι με "φροντιστήριο" απο τους προκατόχους τους συνήθως ενα χρόνο ή εξη μήνες πριν αναλάβουν καθήκοντα γινόντουσαν "ξεφτέρια" (ενώ οι απερχόμενοι ως συνταξιούχοι, συστηματικά παίζανε ρόλο "ταμεία", με καθημερινή καφεδάκι στις καφετέρειες, ή "γύρα" στα παλια λιμέρια-ώστε να μη φαίνονται οι "τίμιοι"καινούργιοι-επίσης πασίγνωστων "μεθοδολογιών" διαπλοκής σε τοπικό επίπεδο, κι'επίσης δύσκολα να αποδειχτεί με αποδεικταία στοιχεία, πέραν απο τις μαρτυρίες των "παθόντων", που κι'αυτοί ως μέρος της "ΔΙΑΠΛΟΚΗΣ" -καθως κάποτε "τάχανε κι'αυτοι δώσει , κωλύονται να "μαρτυρήσουν"), και των διακαστικών διαμαχών, με νομους και νομοθεσίες, σε γραπτή γλώσσα και με απαξίωση στην γλώσσα της τρισδιάστατης απεικονησης. (Η δια γραπτού λόγου προώθηση ή αντίδραση σε προτεινομενα έργα, γιγαντώθηκε σε περιόδους έλειψης αρχιτεκτονικων περιοδικών, αλλα και ηλεκτρονικών μέσων που δεν δημοσιεύαν σχέδια, με αποτέλεσμα η υποστήριξη ή προώθηση των έργων να γίνεται απο συνήθως "αδαείς" περί την αρχιτεκτονική δημοσιογράφων, με αποτέλεσμα την "ατοπη" πληροφόρηση και συχνά την εύκολη παραπλάνηση- βλ. π.χ αρθρα γύρω απο την αντίδραση σε προτεινόμενο πενταώροφο κτήριο στην Ακαδημία  Πλάτωνος-π.χ "Κτήριο -τέρας στην καρδιά του αρχαιολογικου άλσους" εφημ. "Η Αυγή" 21 Μαρτίου 2010 σ.48, χωρίς καμια φωτο ή σχέδιο που να αποδεικνύει και οπτικά οτι πρόκειται περί κτηρίου "τέρατος", το ιδιο και εφημ. "Η Καθημερινη" , 24 Μαρτίου 2010, σ. οπου σκίτσο του Αρχαιολογικού χώρου, χωρίς κανάνα σχέδιο του υπο πόλεμο κτηρίου.Αντίθετα, οταν εφημερίδες θέλουν να υποστηρίξουν κάποιο έργο, οπως π.χ το "τερατουργημα κάτω απο την Ακρόπολη, δημοσίευαν απίστευτης τεχνολογικής τελειότητας προόπτικα, απο σημεία τέτοια που να κρύβουν ολα τα μειονεκτηματα της λύσης, οπως π.χ της απόκρυψης των τριγωνικών κομματιών των δωμάτων, ολων εμφανών ,απο την αίθουσα του Παρθενώνα ,  ενοχλητικών και "εγκυκλια συνθετικά απαράδεκτων" )

Αλλα μέχρι να φτάσουμε ως εδώ, και καθως ο εικοστος αιώνας προχωρούσε, τόσο στην αρχιτεκτονικη , οσο και στην πολεοδομία, υπεισέρχονταν πλείστοι παράγοντες ενδιαφερόντων, νέων παραμέτρων που έπρεπε να εξυπηρετηθουν, που η αρχή του εικοστού αιώνα δεν ειχε προβλέψει, οπως π.χ των χωροψυχολογικών παραγόντων, των εξειδικευμένων θεμάτων πυροπροστασίας, ενισχυμένης  αντισεισμικότητας, αλλα και καθαρά ανθρωπο-κεντρικών συνθηκών λειτουργίας, οπως η ευαισθητοποίηση του σχεδιασμού για άτομα με ειδικές ανάγκες, και πάνω απ'ολα αυτό που λέγαμε αργότερα "θέματα του περιβάλλοντος". Ο πρώτος ισως που ασχολήθηκε "ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΑ" με οραμα, εγνοια συστηματική για της ενέργεια, και τον σεβασμο στον "πεπερασμένο πλούτο " του παλανήτη, με πολλές "εικονικές προτάσεις " αλλα και εμπρακτης εφαρμογής της φιλοσοφίας του, ήταν ο επιμονος και ουσιαστικος Paolo Soleri,στην  Αριζόνα. Με πολλους ακολούθους και μαθητές, στα μέσα της δεκαετίας του '60, και ακολουθώντας το παράδειγμα του Frank Lloyd Wright οποίου υπήρξε μαθητής στο Taliesin West ,ξεκίνησε να χτίσει μια απο τις προτάσεις του, την Arcosanti, 60 μιλια βόρεια απο το Φοίνιξ στην Αριζόνα(βλ. φωτό ΑΚΑ δεξιά). Προωθούσε τη φιλοσοφία του Miniturization, οπου σε "ελάχιστα" κομάτια γής, θα δημιουργώνταν τεράστειες "Οικολογικές Αρχολογίες"(Arcologies), τεράστια συγκροτήματα "αυτοπεριορισμενα και αυτοσυντήρητα ". Τις "Αρχολογίες" του Σολερι τις εχω συζητήσει αλλου, εδώ απλά θα πώ οτι ο Ανθρωπος αυτος ήταν σημαντικός και το έργο του, ένας προπομπός  στην "πολιτική ρητορική" που επακολούθησε γύρω απο τα "ενεργειακά" και περιβαλλοντικά θέματα, και σήμερα την "Πρασινη ανάπτυξη", που συστηματικά φαίνεται οι ασχολούμενοι με αυτά να αγνοούν , να μην αναφέρουν . Αλλα κι'αν θέλαμε να πουμε τον Σολερι "ουτοπιστή", που πιστεύω δεν ήταν, η "πραγματικότητα"  οι μέθοδοι και διαδικασίες ζώης με ολα τα κακά και τα καλά της προχωρούσε . Μόναδική εξαίρεση  στην αρνητική καθημερινοτητα, χωρίς «θεωρίες» και «τυμπανοκρουσίες», ηταν οι Σκανδιαναυικές χώρες, οπως η Δανία , η Σουηδία , και περισσότερο απ’ολες η Φινλανδία. Εκει ,θες λογω κλιματος, θες λόγω "ποεριβαλλοντικού DNA" ,  ανέδειξαν συστηματικά συγκερασμό «περιβαλλοντικής» ηθικής με τον σχεδιασμο του μεμονωμένου κτηρίου (Για περισσότερα γύρω απ'αυτο βλ. Antoniades,"Epic Space: Toward the Roots of Western Architecture" , Van Nostrand Reinhold , New York, 1992, κεφάλαιο γύρω από την Φινλανδική αρχιτεκτονική και το Φινλανδικό έπος Kalevala). Αρχιτέκτονες οπως οι Kay Fisker, Sven Markelius,  Aulis Blomsteadt, Gunnar Asplund , με κορυφαίο στην εξελικτική πορεία τον Alvar Aalto,και στη συνέχεια οι "διάδοχοί" του,  έδειχναν και δείχνουν , σιωπηλά αλλά σταθερά τον «περιβαλλοντικά σωστό » δρόμο, άσχετα τι μοφορλογία ακολουθούσαν , που αρκετές φορές μάλιστα ήταν "ακρως  ιδιοσυγκρατική", οπως π.χ του και σπουδαίου Δάσκαλου/Αρχιτέκτονα Reima Pietila . Δυστυχώς λίγοι γνώριζαν στην αρχή το έργο τους, λίγοι τους 

Φινλανδοι Φύση και Αρχιτεκτονική το καλοκαίρι. Φωτό ΑΚΑ                                                                                                                                   

άκουγαν, ελάχιστοι ανάμεσα στους Δάσκαλους των αρχιτεκτονικών συνθέσεων προσπαθούσαν να περάσουν τα μηνήματα της «περιεκτικοτητας» και «ουσίας των έργων τους». Η περίπτωση του Αλβάρ Ααλτο, ισως χάρη στην προσωπικότητα του , εγινε γνωστή ευρύτερα  απο τη δεκαετία του ’70 και μετά.και   άρχισε να επηρρεάζει θετικά τα ατελιέ των αρχιτεκτονικων συνθέσεων, ιδίως χάρις ορισμένους Αμερικανούς που είχαν επισκεφτέι , ορισμένοι μάλιστα δουλέψει, στο γραφείο του (π.χWilliam Odum  και  Martin Price απο  το  Texas, βλ. Antoniades , "Architectural Road to the Deep North and other travel sketches" , "A+U" , και περισσότερα σε φακελλο "Studio Design Methods of Clebrated Architects" , Αρχείο ΑΚΑ) . Στην "Φινλανδική" περιβαλλοντικότητα συνέτεινε επίσης τα μέγιστα μια έκθεση της αρχιτεκτονικής του Ααλτο με υπέροχες μακέτες των έργων του , που εστειλε στις ΗΠΑ η Φινλανδία, με πρώτο σταθμό το Τεξας (UTA, και ακολούθησαν παρουσιάσεις της σε αλλες πολιτείες και αργότερα την Ευρώπη), αλλά και  τα συμπόσια που οργανώνονταν μετά τον θάνατό του Ααλτο το 1974 (βλ.Φωτο αριστερά απ'το συμπόσιο του 1985, A.Ruusuvuori, Elisa Aalto, Kristian Guyllichsen, Daniel Libeskind, Photo ACA ) , καθώς και στην ακούραστη παρουσίαση και επιχειρηματολογία γύρω απο το έργο του, απο νεαρους μελετητές, ιδίως η πολύτομη βιογραφία του φίλου του και Φιλέλληνα Goran Schildt. Η αντιμετώπιση της αρχιτεκτονικής απο τον Ααλτο , που χρησιμοποιούσε "πράσινους τοίχους" (αριστερά , Οτανιέμι - Αρχιτεκτονική σχολή, Φωτο ΑΚΑ) πολύ πριν τα "πρασινα τοιχοπετάσματα" που διαφημίζουν τα περιοδικά σήμερα, επηρρέασε αρκετούς δάσκαλους αρχιτκετονικών συνθέσεων,ίδίως στις ΗΠΑ, καθως αρκετοι βαλθηκαν να επισκέπτονται οσα περισσότερα έργα του Ααλτο μπορούσαν , να τα μελετουν και να γράφουν γύρω απ’αυτά και την «περιβαλλοντική ηθική τους». Ανάμεσα σ’αυτους και ο παρών  (βλ. «Architectural Road to the Deep North” , “A+U” στα αγγλικα και Ιαπωνικά), που καράτησε διαχρονικά στενή σχέση με αρκετους Φινλανδούς αρχιτέκτονες ,οπως π.χ τον Reima Pietilla που πέρα απο σημαντικότατος αρχιτέκτονας ήταν κι'ενας μεγάλος Δασκαλος(Για μεθόδους διδασκαλίας Reima Pietilla, βλ. Ελληνική έκδοση του "Ποιητική της Αρχιτεκτονικής" -δεύτερο μέρος, και Φάκελλο "Studio Design methods of Celebrated Architects" , Αρχείο ΑΚΑ, απ'οπου Χριστουγεννιάτικη κάρτα Reima Pietilla , ανω δεξιά) . Δυστυχώς ομως , η πλειοψηφία ήταν με τη "Μορφοκρατία" , είτε το πρότυπο λεγόταν  Λε Κορμπυζιέ, ή η συνθετική γλώσσα περιορίζονταν στη «διαγραμματική λειτουργικότητα» του Bauhaus, και την «επιστημονικότητα» γύρω απο προκατεσκευασμένα  «συστήματα»,και μαζική παραγωγή και το "εργολαβικό κόστος". Το «ευρύτερο» και «περιεκτικότερο» που ήταν και το «περιβαλλοντικότερο» -καθως το περιβάλλον αποτελείται απο πλείστους έως απειρους παράγοντες που επιρρεάζουν και  τους οποίους πρέπει να λάβει υπ’οψη και να ανδιδράσει σωστά το αρχιτεκτόνημα, αποφεύγονταν, ιδίως καθως ο «μοντερνισμός», βόλευε τους εργολάβους, με τις ευθυγραμμίες του και τα "εγκυκλια" της σύνθεσης του περίπτερυ της Βαρκελώνης του Mies van der Rohe , της "διαφάνειας" των Colin Rowe και  Robert Slutzky. Πάντως και η άμεση καθημερινότητα ταρακουνήθηκε με την «ενεργειακή κρίση» στα 1973 , και ολοι απο κει και μετα άρχισαν συστηματικά  να "ψιθυρίζουν" ενέργεια και περιβάλλον....

Τότε άρχισαν να βλέπουν και να προσπαθούν να αντιμετωπίσουν συνθετικά ολες τις  κακές συνήθειες απέναντι στό περιβάλλον. Κι'ετσι αρχισαν να επερωτώνται   οικοδομικοί κώδικες και πολεοδομικοί κανονισμοί, και  συστηματικά να διευρύνεται  η εξίσωση της αρχιτεκτονικής και αστικο-σχεδιαστικής δραστηριότητας. Η εξίσωση του αρχιτεκτονικο-πολεοδομικού σχεδιασμού , διευρύνθηκε περαιτέρω  λαιθως η κρίση της δεκαετίας που ’70,  προξένησε ευρύτατη «περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση», κι'εκανε αρκετές αρχιτεκτονικες σχολές και αρχιτεκτονικά προγράμματα   να αυτοκληθούν «Σχολές αρχιτεκτονικης και Περιβάλλοντος»  , με ρόλους οχι τόσο ξεκάθαρους με το θέμα της Πολεοδομίας, που λόγω της διαμάχης μεταξύ αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας στην πράξη ειχε οπως είπαμε κατηγορηθεί απο πολλούς και ως «φλυαρία», ψεγάδι που οσοι καθαρά αρχιτέκτονες σπούδασαν και πολεοδομία και ειχαν δεί τα πολεοδομικά προβλήματα στην ουσία τους, δεν  συμφωνούσαν. Η Ενεργειακή κρίση, εφερε ομως ευαισθητοποίηση στην ενεργειακή αποδοτικοτητα των κτηρίων, επικέντρωσε την προσοχή της στα υλικά, στις μονώσεις, στις μέθοδες κατασκευής, στην «παθητική ηλιακή ενεργεια». Στο τελευταίο τέταρτο του 20 αιώνα, Η περιβαλλοντική ψυχολογία (Environmental Psychology) και ο σχεδιασμός με μάτι στην εξοικονομιση ενέργειας , σε συνδυασμό με ενα ευρύτερο πνεύμα «απομάκρυνσης απο την μορφή» και το αρχιτεκτόνημα ως περίοπτο γλυπτό, αλλα ως δοχείο ζωής και κοινωνικης αλληλεπίδρασης, σε συνδυασμό με το παρελθόν και τον ιστο των πόλεων, την διάσωση των ιστορικών οικισμών και την «ανακύκλωση» υλικών και κτηρίων, αλλαγή χρήσεων και συνδυαστικων αντιμετωπίσεων, και μέσα απο «εξυπνους» μηχανισμους και προγράμματα ανάπτυξης, ετσι ωστε να μπορούν να εξυπηρετηθουν «αλληλοσυγκρουόμενοι στόχοι» , οπως π.χ να συμβιβαστουν το «συμβολικό» με το « κτηματομεσιτικό» ή την διατηρηση του ιστορικού χαρακτήρα ενος κομματιού πόλεως, δημιουργήθηκαν ‘εξυπνες» στρατηγικές ανάπτυξης , οπως τα TDR (Transfer Development Rights/μεταφορά δικαιωμάτων ανάπτυξης).

Το τελευταίο τέταρτο του εικοστού αιώνα, βρήκε την αρχιτεκτονική και πολεοδομία, σε μια κατακλισμική στάθμη. Το επάγγελμα του αρχιτέκτονα βρέθηκε αντιμέτωπο με την «ευχή-κατάρα»  του κομπιουτερ. Ενα εργαλείο, που τακανε ολα, και  ανάλογα με τι τούβαζες μέσα, σούβγαζε σε λίγα δευτερόλεπτα, σχέδια, υπολογισμούς, πολλαπλες εναλλακτικες, σχέδια λεπτομερειων, προυπολογισμούς, προδιαγραφες , ολλα τα χαρτια και τα έντυπα, ολα τα απαραίτητα γραπτα ντοκουμέντα, νομικά και νομικίστικα. Η ατομική οικοδομική λεπτομέρεια, ξεχάστηκε, οι λεπτομέρειες δίνονταν απο τις βιομηχανίες κατασκευής κομματιών του κτηρίου, απο εταιρίες κουφωμάτων, τοιχοπετασμάτων, απο εξειδιεκευμένους της οικοδομικής βιομηχανίας, που επιστράτευαν αρχιτέκτονες και μηχανικούς να σχεδιάσουν συστήματα κατασκευής και προκατασκευασμένα κομμάτια, με βάση μορφές και ‘γούστα» συνήθως έξω απο εκεινο που θα αποκαλούσαμε αποτέλεσμα ενος ενδελεχους και για την «συγκεκριμενη  περίπτωση» αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Ο κομπιούτερ, εκανε το αρχιτεκτονικο γραφείο μεγαλύτερο, εκανε δυνατο τον συντονισμό των κομπιούτερ σε διαφορετικα μέρη του κόσμου, εκανε δυνατό τον σχεδιασμό , ή καλύτερα την παραγωγή «ενδιαφερόντων και πρωτοείδωτων, συνήθως πολύπλοκων  μορφολογικά κατασκευων», αποκεντρώνοντας τον κεντρικό ρόλο του σχεδιαστού συνθέτη, και μεταβάλλοντας τον αρχιτέκτονα με τη βοήθεια του computer συντονιστή λεπτομερειών κα ι αρχείων, δίνοντας εμφαση σε παράγοντες διαφορετικούς απο τις ενδογενεις ή πολιτισμικές ανάγκες του συγκεκριμένου τόπου , αλλά με κύριοστόχο το κόστος της κατασκευής, τις ασφαλειες και οικονομικές δικελίδες, την νομικη κάλυψη των προδιαγραφών και το χρονοδιάγραμμα. Οσοι πρωτοστάτισαν στην υιοθέτηση των κομπιούτερς,  δεν άργησαν να γίνου οι ευνοούμενοι της νέας «πελατειακής» τάξης πραγμάτων, να γίνουν οι «Bankable  architects”, οι αρχιτέκτονες φήρμες, στο ακουσμα και μόνο του ονόματος των οποίων οι τράπεζες θα ενέκριναν δάνεια (και αρκετοί απ αυτούς τους αρχιτέκτονες έγιναν στη συνέχεια μεγαλομέτοχοί τους-ή ακόμη και «συγγενείς τους» ) , οι αρχιτέκτονες δηλαδή που εφτασαν να γίνουν γνωστοι απο το σύστημα ως «αρχιτέκτονες σταρ», παγκόμια ή εγχώρια. (βλ.Τσούμι,  Καλατράβα, Τομπάζης, κτλ. ). Κι’εχουμε πιά μπεί στον εικοστό πρώτο αιώνα.

Ο κομπιούτερ εφερε προφανως επανάσταση, τόσο στην μορφολογία, καθως εκανε δυνατό τον σχεδιασμό και την εικονική αναπαράσταση μορφών που δεν ειχαν τολμηθεί πρίν, ισως γιατι ελειπε απο πολλούς η παραστατική δεινότητα (ικανότητα στο σχέδιο και την παραστατική γεωμετρία),αλλα και διότι, η κατασκευαστική βιομηχανία, ακόμη κι’αν υπήρχαν τα σχέδια δεν ειχε τους κομπιούτερς και την δυνατότητα να κατασκευάσει σε κλίμακα 1:1 τις απαιτούμενες διατομές, και τις προοδευτικά διαφοροποιούμενες μορφες των στοιχείων του φέροντος οργανισμού (οπλισμός , ή ακόμη και κολώνες /δοκάρια) ενος κτηρίου. Το πολυπλοκότερο ήταν ενα καράβι, του οποίου  ο ναυπηγός , με απλό τρόπο, οπως έκαναν διαχρονικά οι ναυπηγοι, σχεδίαζε στο έδαφος κάθε σκαρμό με βάση ενα πατρόν, κι’εκοβε μετα τα στραβοξυλα ή προσάρμοζε στις καμπύλες της «σάλας» του τα κομμάτια του σίδερου και της λαμαρίνας. Δεν υπάρχει αμφιβολία οτι η δυνατότητα μοφολογικής αναζήτησης και εξοικονόμισης χρόνου εργασίας, επιταχύνθηκε με τον κομπιούτερ, οσο μεγαλύτερους και καλύτερους κομπιούτερ αποκτούσε ενα γραφείο τόσο ανταγωνιστικοτερο γινόταν, ιδίως οταν απευθυνόταν σε πελάτες και λαο, που αποζητούσε μιμητισμό ή το πρωτοείδωτο, για λόγους «ετικέτας» ή χάριν μιμητικής άγνοιας, αλλα και ακόμη επιτάχυνσης χρόνου κατασκευής, αλλα και εξοικονόμισης κόστους, καθως ή μεγάλη αρχιτεκτονική εταιρία με τους εξειδικευμένους κομπιούτερς και την συνεργασία εξειδικευμένων οικοδομικών και κατασκευαστικων γιγάντων, μπορούσε να εξασφαλίσει κλιμακες παραγωγής σε προδιαγεγραμμένο κόστος. Σε χώρες οπως η Ελλάδα ,  η Ινδία, η Κίνα και η Ιαπωνία, η διαφορετικότητα και «εξυπνάδα» έφτιαξε σύντομα ορδές  παιδιών, που χειρίζονταν κομπιούτερς και προγράμματα με φοβερή άνεση, παρακάμπτοντας την εις βάθος παιδεία στους εγκύκλιους τομείς των εφαρμοσμένων τεχνών, οι δε νέοι αυτοί, υπο εκμετάλλευση των παραεπαγγελματων της διαφήμισης , των μέσων ενημέρωσης , της νέας διατροφής (Τηλεοραση, τυπος, Health food κτλ), επεδόθησαν με ζήλο στην επάνδρωση παρα-περιβαλλοντικών επαγγελμάτων «πιόνια-θύματα» , μόδας , μιμητισμού, αποχής απο την μελέτη και αυθεντικότητα του τοπικού και περιβαλλοντικά σωστότερου.Τα μεγάλα αρχιτεκτονικά γραφεία γέμισαν με πτυχιούχους «ηλεκτρονικής ευχέρειας» με ελάχιστη έως και καθόλου εγκύκλια μορφωση , κι’ετσι φτάσαμε στο κλείσιμο της πρώτης δεκαετίας του εικοστού αιώνα, με το αρχιτεκτονικό γραφείο μικρής κλίμακας να τείνει να εξαφανιστεί και  την αρχιτεκτονική διεθνώς να αντιμετωπίζει το πρόβλημα της αλλαγής του κλιματος και της ευρύτερης περιβαλλοντικής κρίσης, και το παραδοσιακό περιβάλλον και αξίες να τείνουν να γίνουν προνόμιο μόνο των πλουσίων, καθως μόνον εκείνοι μπορούν να αντέξουν τις υπεραξίες του κόστους κατασκευής σε παραδοσιακούς οικισμούς, οι πολιτικοι δε να λένε μεγάλες κουβέντες και χωρίς να καταλαβαίνουν να προωθουν μύθους περί "αειφορίας" (Sustainability) και πολιτικές «λεπτομέρειας»(πχ « ενεγειακή θωράκιση μεμονομένων κτηρίων») ενω το περιβαλλοντικό πρόβλημα οπως υποστηρίζει πειστικότατα ο David Owens στο βιβλίο του " Green Metropolis" (βλ. επίσης και Robert Ivy, FAIA, Editorial "Architectural Record", 3/2010, σ.17) ειναι ευρύτερο και μακροχρονιότερο, θέμα μεγάλων πυκνοτήτων, πόλεων, συκοινωνιακών δικτύων, μεγάλων κοινωνικών έργων, αποστάσεων, θέμα «υγείας» των πολιτών, «περιβάλλοντος ευαίσθητου στα στάδια της ζωής του πολίτη/χρήστη», και όπως υποστηρίζω κι'εγώ συνεργατικότητας του Καρδιολόγου του Νευροψυχολόγου και του Ορθοπεδικού με τον Αρχιτέκτονα, μείωσης των δαπανών για την υγεία αφού ενα σωστά σχεδιασμένο περιβάλλον θα εχει μακροχρόνια θετικές επιπτώσεις στην υγεία και την ποιοτική διαβίωση ΟΛΩΝ των πολιτών, συμπεριλαμβανομένης της εξυπηρέτησης ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΣΤΑΔΙΩΝ ΤΗΣ ΖΩΗΣ των Χρηστών (Βλ.AC.Antoniades, "Architecture and the Stages of Life" , UIA international Conference , Instabul 2005, βλ. http://www.acaarchitecture.com/Mag07.htm  )

Αλλά δυστυχώς, υπάρχουν χώρες με επι πλέον ιδιομορφίες, μια δε απο αυτές ειναι η Ελλάδα. Η χώρα που στο παρελθόν εδειξε δρόμους στην  ανθρωπότητα, και ακόμη τον προηγούμενο αιώνα, εβγαλε ανδρες σαν τους Κωνσταντίνο Δοξιάδη, αλλα και τον Γιώργο Κανδύλη, που ο πρώτος αν και ουσιαστικότατου σχεδιαστικού βεληνεκούς μόλις τώρα άρχισε να γίνεται γνωστός στον τόπο μας, αυτή η χώρα βρίσκεται στο κλείσιμο της πρώτης δεκαετίας του νέου αιώνα, υπόδειγμα και μπροστάρης στο ακρο αντίθετο, στην ενεργειακή σπατάλη, στην διαφθορά , την ενεργειακή σπατάλη, την αντιπεριβαλλοντική δεοντολογία ευρύτερα, την ανεξέλεγκτη "σύγκρουση συμφέροντος" μεταξύ "αρχιτεκτονικής ακαδημίας και αρχιτεκτονικού επάγγέλματος" ως προωθητού προϊόντος ή "γέφυρας" επιτυχίας σε αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς,  την σχεφός παντελή και κάθ'ολο το φάσμα  ελειψη επαγγελματικής δεοντολογίας (οπως π.χ εχει εδώ και χρόνια υιοθετηθεί και εξασκείται από το πιο προοδευμένο σ'αυτά τα θέματα κώδικα εξασκήσεως επάγγέλματος αρχιτέκτονα και ουσιαστικής "διά Βίου εκπαίδευσης" των αρχιτεκτόνων στις ΗΠΑ/ΑΙΑ/ΝCRB/NAAB/ACSA),  οπου η αρχιτεκτονικη πραγματικότητα δεν ειναι αλλο παρά μια «ΜΕΤΑ-Αρχιτεκτονική» , υπο την έννοια του τι συμβαίνει σ’ενα μεγάλο ποσοστό στο πακέτο της αρχιτεκτονικής άδειας , αφου φύγει απο την εννοια του αρχιτέκτονα, αφού δημοπρατηθεί το έργο και πέσουν οι πολλαπλοί εργολάβοι, αφού το «γραφείο» μικρής κλίμακας, που συνήθως αποτελείται απο κάποιον «Μηχανικό» , αρχιτέκτονα ή Πολιτικό μηχανικό –δεν εχει σημασία, ολοκληρώνεται με αδήλωτους συνεργάτες τους εκάστοτε «κολητούς» ή κολητές της πολεοδομίας και τους τοπικούς για την επιτήρηση των νόμων, με αποτέλεσμα τις υπερβάσεις σε κάλυψη, τα ναθυιγειινα διαμερίσματα πρός πώληση, τα «κατωπεριμενώματα» που θα βγούν μετα πο χρόνια, τις χρήσεις που θα ξεπηδήσουν , αμέτρητα "πανωσηκώματα" και παράνομα των Δωμάτων, για τα οποία κανείς δεν μιλά (οπως π.χ μιλάν για τους "ημιυπαίθρειους", τη μόλυνση του περιβάλλοντος. Ολα αυτά , τα "ακρως ιδιόμορφα και παγκοσμίως μοναδικά Ελληνικά" τα εχω παρουσιάσει με λεπτομέρεια , σε λογοτεχνικό-πραγματικό λόγο, σε ολόκληρο βιβλίο μου και δεν υπάρχει λόγος να τα επαναλάβω (βλ. «Κατωπεριμενώματα : Κριτική του Μετά-Αρχιτεκτονικού χώρου», Ελεύθερος Τύπος, Βαλτετσίου 53, Αθήνα 2007).

Διδασκαλία Αρχιτεκτονικών Συνθέσεων :  

Το θέμα ειναι λοιπόν : πως ολα τα πάρα πάνω επηρρέασαν την διδασκαλία των αρχιτεκτονικών συνθέσεων, που πήγαμε, τόσο σε μεθόδους και κανάλια διδασκαλίας Συθέσεων, και κατα που φαίνεται οτι πηγαίνουμε, τέλος δε  τι προτείνουμε για να φύγουμε απ’το τέλμα, εν’οψει τόσο της περιβαλλοντικό-κλιματικής αλλαγής αλλά και της ουτω πώς αποκαλούμενης «πράσινης ανάπτυξης», που τόσοι, ιδίως πολιτικοί,  «οικολογοι» και «οκολογικοί σύλλογοι» προωθούν ως πανάκεια, τα τελευταία μαλιστα χρόνια με τη κάλυψη ακόμη πολιτικο-κοινωνικών ιδεολογημάτων και καθαρά "πολιτικοφιλοσοφικού" λόγου, που δεν παύει παρά να είναι ενας ακόμη "λόγος" των λέξεων. Και αυτό ειναι μεγάλο πρόβλημα για παρεξηγήσεις, γιατι αυτός ο λόγος  γραφόμενος και εκφερόμενος με μεγάλη ρητορική δεινότητα,υποστηριζόμενος ή διεστραυλονώμενος απο τα ΜΜΕ, αναλόγως,  γίνεται συνήθως παραπλανητικά επικίνδυνος , καθως πολλά απο τα προτεινόμενα,(π.χ βλ. διαφημίσεις και άρθρα γύρω απο τα "πράσινα υλικα", "διωτικοί διαγωνισμοί"), δεν ειναι παρά "βούτυρο στο ψωμί" του εκτος ανθρώπινης κλίμακος καφαλαίου με τις γνωστές "εκτος ανθρώπινης κλίμακος επιπτώσεις" σε ολα τα επίπεδα.

Η απάντηση στα πρώτα ερωτήματα εχουν ήδη δοθεί απο μέρους μου, στα δυό πρώτα βιβλία μου “Architecture and Allied Design: En Environmental Design Perspective”, και στο «Poetics of Architecture: Theory of Design”, που επακολούθησε. Και τα δυό, με την προτροπή των εκδοτών μου, περιείχαν και εργασίες σπουδαστών μου. Στο πρώτο,  πέρα απο τα ευρύτερα «θεωρητικά» που συζητούσα, μέσα απο μια διαχρονική-διαπολιτιστική θεώρηση, και με  κύρια διατύπωση των σύγχρονων ευρύτερων προβλημάτων με παραδείγματα απο το Νέο Μεξικο στις ΗΠΑ που τότε δίδασκα (αρχές της δεκαετίας του ’70) και που ήταν  πρωτοπόρο  σε θέματα «ενεργειακής κρίσης» και ευαισθησίας στον «περιβαλλοντικό σχεδιασμό», αντιμετώπιζα τα θέματα περισσότερο «εισγωγικά» για αλληλοπληροφόριση και υπεύθυνη ενημέρωση γύρω απο προηγούμενα και επιδιώξεις με πυρήνα την αμοιβαιότητα και τους αλληλοσυσχετισμούς των «περιβαλλοντικών σχεδιαστικών Τεχνών». Κεντρική σε ολα αυτά ήταν η αρχιτεκτονική. Μιλάμε, για μια εισαγωγική θεωρία, που τα διδάγματα απο τα  ιστορικο-πολιτιστικά προηγούμενα, επερωτώντο στη συνέχεια «πρακτικά» στο Αρχιτεκτονικό εργαστήριο, με θέματα, συνήθως μικρης κλίμακος, που ενώ μεν φαίνονταν «ξεκάρφωτα», αν τα αντιμετώπιζε κανείς μεμονωμένα ,με θεμέλιο  το θεωρητικό υπόβαθρο του βιβλίου και οσα παρουσίαζα στα θεωρητικά μαθήματα πολεοδομίας και αρχιτεκτονιικής που εναλλακτικά δίδασκα (Ολοι οι δάσκαλοι των αρχιτεκτονικών συνθέσεων είχαμε και μαθήματα θεωρίας,ωστε σε σειρά εξαμήνων να δίνεται η ευκαιρία στους σπουδαστές να πάρουν (και να επερωτήσουν), οτι ειχαμε να τους δώσουμε,   γίνονταν ουσιαστικά μέρη ενός ευρύτερου «οικοδομήματος», με γερές βάσεις περιβαλλοντικών ευαισθησιων και αλληλοσυσχετισμών. Ο σπουδαστής, ακόμη και του μικρότερου σπιτιου, ή κάποιου περιπτέρου, γνώριζε οτι αυτό που προσπαθούσε εναγώνια να επιλύσει και του οποιου εναλλακτικές πορείες  λύσης διερευνούσε, ηταν μια λεπτομέρεια ενος ευρύτερου περιβαλλοντικου συνόλου, με θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις στις κακες του περιπτώσεις.  Αυτα συνήθως γίνονταν στο τρίτο έτος των αρχιτεκτονικών συνθέσεων, αφου ειχε ήδη περάσει ο σπουδαστής απο το δεύτερο έτος των «εγκύκλιων» συνθέσεων, που του μάθαιναν το λεξιλόγιο του «γεωμετρικού σχεδιασμού», και τα στοιχεία που αποτελούν το αρχιτεκτονημα ως τρισδιάσταση «γεμωτρική οντότητα» , προς κατασκευή.

Σ’αυτο το επίπεδο των συνθέσεων, δεν υπήρχε πιστεύω καλύτερο  θεωρητικό υπόβαθρο, απο τα άρθρα και την πειθαρχία που θεωρητικά ειχε διατυπώσει ο Colin Rowe, εχοντας αναλύσει και πάρει πρότυπο απο έργα του Le Corbusier, του Mies van der Rohe αλλά και του Palladio. (bl. Colin Rowe  “ Mathematics of the Ideal Villa” ktl.).

To πρόβλημα με την διδασκαλία των «εγκύκλιων συνθέσεων» , ιδίως απο φανατικούς οπαδους του Colin Rowe, απ’το Τέξας που πρωτοδίδαξε (University of Texas at Austin),  ως το  Cornell μετακινήθηκε και απέκτησε μονιμότητα, ήταν οτι παρέμεναν «φανατικοί» στην «γεωμερική πειθαρχία» και αργότερα ορισμένοι απο αυτούς στην «τυπολογία» και «τυποποίηση» , θυσιάζοντας για χάρη της πολλούς αλλους παράγοντες που επηρρεάζον το αρχιτεκτόνημα, περιβαλλοντικούς, χωροψυχολογικούς, ενταξιακούς, με αποτέλεσμα να επιδιώκουν να δημιουργούν έργα με πρωτεύουσα έμφαση στις «φυσικό-οπτικές» αρετες του αρχιτεκτονήματος, αναλόγίες των όψεων, ογκοπλαστικά και γλυπτικών επιδιώξεων, σε βάρος αλλων, εξ’ισου σημαντικών, που  ολο και επαυξάνονταν με την πρόοδο των ερευνών και τις νέες «προκλήσεις» (ενέργεια, χωροψυχολογία , ιστορική μνήμη, στάδια της ζωής και αρχιτεκτόνημα κτλ. Κτλ.). Στην προσπάθειά μου , να βελτιώσω αυτό που θεωρούσα "μορφολογικό -συνθετική μονομέρεια"στις εγκύκλιες συνθέσεις με γνώμονα τον Colin Rowe και τους οπαδούς του, χωρίς να τους διαγράφω, απ'εναντίας συγχωνεύοντας και κάνοντας τα ενδιαφέροντά τους  μέρος μιας συνθετικά "περιεκτικότερης" παλέτας, εγραψα τον "Αρχίλόγο", το τελευταίο μου βιβλίο, που εχει κυκλοφορήσει σε πολύ περιορισμένη "συλλεκτική έκδοση" μόνο στα Ελληνικά απο τον "Ελεύθερο Τύπο" (πάλι της Βαλτετσίου 53), τον μοναδικό εκδότη που εχει υποστηρίξει τις προσπάθειες εκφοράς του αρχιτεκτονικού μου λόγου. Πιστεύω , οτι αργά ή γρήγορα, και ο "Αρχιλόγος" θα διαβαστεί ευρύτερα, τοσο σε ηλεκτρονική οσο και μορφή πιο προσιτού βιβλίου.Ο "Αρχιλόγος" ήταν αποτέλεσμα της ενασχόλησης μου και με αρχιτεκτονικά στούντιο στο δεύτερο και τρίτο έτος των αρχιτεκτονικών συνθέσεων στις ΗΠΑ, αντίδραση σ'εκεινο που έβλεπα και θεωρούσα "εγκύκλιο φανατισμό" σχολών οπως εκείνου των Cornell και Harvard.

Αλλες αρχιτεκτονικώς σχολές και αρχιτεκτονικά ατελιε, εστω και αν "εγκύκλια" (Δεύτερο έτος) ακολουθούσαν "Colin Rowe", "Cornerll " ή "Harvard", απο το τρίτο έτος και ιδίως στο τέταρτο και τα δυό ή τρία μεταπτυχιακά, διεύρυναν την  «παλέτα» ενδιαφερόντων τους , αν βέβαια οι διδάσκοντες δεν διέπονταν απο κάποιο συγκεκριμένο "μορφοκρατικο φανατισμό". Ετσι, η διδασκαλία των αρχιτεκτονιών συνθέσεων, στα μετά το δεύτερο έτος , γινόταν «περιεκτικότερη», το υπο διερεύνηση και «σύθεση» έργο γινοταν πολυπλοκότερο, ενώ δινόταν έμφαση, οσο τα χρόνια προχωρούσαν, στην διερεύνηση ολο και περισσότερων εναλλακτικών και επερωτήσεων «αντικρουόμενων» συνθετικών απιδιωξεων. Ετσι , στο τέταρτο έτος, αρχιζε κανείς να δίνει θέματα που ομάδες σπουδαστών , μελετούσαν στο ιδιο οικόπεδο, διαφορετικά «μεγέθη» κτηριακών προγραμμάτων, φέρνοντας π.χ σε αντιπαράθεση επιδιώξεις «συμβολικού χαρακτήρα», με «επιδιώξεις κτηματομεσιτικής» και αξίας γής σε κάποια συγκεκριμένη περιοχή. Δεν έχω καλύτερο παράδειγμα να αναφέρω για κάτι τέτοιο, απο το θέμα που έδωσα επανειλημμένα στην πλατεία Founders square Dallas, που μια ομάδα σπουδαστών μελετούσε ενα πρόγραμμα για θέατρο και «ηλεκτρονικο παράδεισο», ενώ μια αλλη ομάδα μελετούσε ενα πολυόροφο ξενοδοχείο, το μόνο που θα μπορούσε να ειναι αποφελες απο την «κτηματομεσιτική σκοπιά», σε σχέση με το κοστος γης. Παρά ταύτα, ούτε το ενα ουτε το αλλο μπορούσε να επιτευχθεί, γιατι ενώ το πρώτο, που θα «ενέκλυε την αίσθηση» χώρου της πλατείας, δεν θα απέδιδε οικονομικά , ενώ το άλλο που θα απέδιδε οικονομικα δεν ήταν επιτρεπτό απο τους ισχύοντες περιορισμούς της πολεοδομικής νομοθεσίας («ιστορική περιοχή»-historic zoning ordinance , σ’εκείνο το σημείο. Η απόφαση τελικά ήταν οτι επρεπε να επινοηθούν άλλα εργαλεία ανάπτυξης , οπως π.χ TDR (Transfer Develoment Rights), μεταφορά συντελεστού δόμισης (αυτά εισηγήθηκαν στην Αμερική αρκετά νωρίτερα απ’οτι ανάλογα προγραμματα έγιναν στην Ευρώπη και δη την Ελλάδα).

Η περίπτωση θεμάτων σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά, την διρεύνηση της ιστορίας και των ιστορικών προηγουμένω, επίσης διερευνάτο σε ιστορικα ατελιέ των ανωτέρων επιπέδων, τέταρτου και μεταπτυχιακών εξαμήνων. Αρα τα θέματα  που δίνονταν στις αρχιτεκτονικες σχολές των ΗΠΑ και που παρουσιάζονταν κατα καιρούς σε συνέδρια (ACSA –Association of Collegiate Schools of Architecture/ Τοπικών και εθνικών συλλόγων αρχιτεκτόνων-π.χ ετήσιο συνέδριο του ΑΙΑ / Αμερικανικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτόνων) συνέτειναν στον διάλογο, τόσο αλλα και την αλληλολίπανση και αλληλο-κριτική των διδασκόντων. Ενω λοιπόν κάποιο θέμα μπορεί να φαινόταν «ξεκάρφωτο»στον «εκτος των τειχών» , μεμονωμένα θεωρούμενο, και χωρίς γνώση της ευρύτερης θεωρητικής βάσης που αυτό εξυπηρετούσε, υπήρχε πάντα η θεωρητική υποδομή της «περιεκτικότητας» , αυτής στην οποία προσυπέγραφαν οι περισσότερες αρχιτεκτονικές σχολές των ΗΠΑ, παρα τις εξαιρέσεις μεμονομένων επιδιώξεων, σε ενα ή το ελάχιστα κανάλια αρχιτεκτονικής δημιουργικοτητας, ιδίως της κατα τον Colin Rowe Λε Κορμπυζιακής πειθαρχίας που αναφέραμε ήδη, του «Ιστορικιστικού» (π.χ Princeton, της εποχής του Michael Graves) και του «αποδομικού», αργότερων περιόδων, με ιεροφάντες αρχιτέκτονες δάσκαλους της Δυτικής ακτής, και παραλλαγές τους ή μιμητές σε αλλα πανεπιστήμια. Το Πρίνστον και η Cooper Union στην Νέα Υόρκη, και την SCIArch (Southern California Institute of Architecture Photo ACA-κατω) ιδίως η δεύτερη υπο τον John Hejduck και η Τρίτη υπο τον Eric Owen Moss, προώθησαν κανάλια της περιοχης του «μη μετρίσημου» (Intangible channels to Architectural creativity), σε σημείο που δεχόνταν τον αρχιτέκτονα ουτε καν να χρειάζεται να επισκεφτεί τη χώρα ή το  οικοπεδο, αλλα ακόμη απο έγγραφα, χάρτες και κάρτ ποστάλ που του έστελναν, να επιτρέπει στην φαντασία του να τρέχει , να κόβει και να συρράβει , να σχεδιάζει και να προτείνει, κόσμους φανταστικούς, δημιουργήματα των αστερισμών bl. P.x John Hejduk “Bovisa”, Harvard University Graduate School of Design-Rizzoli New York, 1987). Ετσι δημιουργήθηκαν αρχιτέκτονες οπως οι Frank Gehry kai Daniel Libeskind,Tom Grondona και Neil Denari (Κι’αυτος διευθυντής της SCIArch prin ton Moss) και ενθαρρύνθηκε θεωρητικά η ανοχή σχεδιασμού στα πέρατα του κόσμου, απο κάποια ταλέντα στην Νέα Υόρκη το Τέξας ή την Καλιφόρνια, χωρίς να εχει πατήσει το πόδι του στις ακτες της Αραβίας ο συνθέτης. Αυτή η ελευθερία, συνεπικουρούμενη με τον Κομπιούτερ, μας έφερε μέσω Αγγλίας, αλλα και Αμερικανικών εταιριών, ‘αρχιτεκτονικούς αστέρες» που φτιάξαν τους πύργους και τα ιστορικιστικά λουλούδια στν Ντουμπάι, μιάν αρχιτεκτονική αισθησιασμού στον εσωτερικό χώρο, του πρωτοείδωτου , της χλιδής και του μιμητισμού, που ετσι και σε πιάνανε να φιλας την αγαπημένη σου σε δημόσιο χώρο σε κλείναν τουλάχιστον ενα μήνα φυλακή, και αλλους τέσσερις μέχρι να γίνει ή έφεση και παρέμβουν οι πρεσβείες σου (βλ. π.χ. ).Θα μπορούσα να μακρυγορήσω, αλλα που πάμε ;;; .....Κι’ακόμη πιό υπεύθυνα , τι θάπρεπε να κάνουμε ; Θα τα απαντήσω απ’την πλευρά μου αργότερα.

Σημειώσεις/Βιβλιογραφία.....Αφιέρωση : Θάθελα να αφιερώσω το παρόν στους αγαπητούς συναδέλφους Κώστα Τερζη  και τον John Anastasi, , ο  πρώτος απο τη Θάσο κι'ο δεύτερος απο την Κύπρο, που δουλέψαμε μαζύ στο γραφείο του Paul Rudolph στη Νέα Υόρκη-τρεις απο τα 17 μέλη του γραφείου την εποχή εκείνη (1967-68)

Σημείωση: ¨Στο θέμα της διδασκαλίας των Αρχιτεκτονικών Συνθέσεων, των μεθοδολογιών και κατευθύνσεων παραθέτω  δημοσιέυσεις μου απο τον διεθνή και τον Ελληνικό τύπο, που δείχνουν το διαχρονικό ενδιαφέρον μου και τη συνεισφορά μου  στον τομέα της θεωρίας της διδασκαλίας των αρχιτεκτονικών συνθέσεων. Επίσης θέλω να τονίσω οτι και τα τρία βιβλία μου που κυκλοφορούν διεθνώς ("Poetics of Architecture: Theory of Design", "Architecture and Allied Design: An Environmental Design Perspective" και "Epic Space: Toward the Roots of Western Architecture" βλ.) , βγήκαν μέσα απο το κεντρικό μου ενδιαφέρον για την διδασκαλία των αρχιτεκτονικων συνθέσεων, ως μέρος του ευρύτερου παγκόσμιου διαλόγου και των τεκταινομένων της εποχής. Λεπτομεριακές αναφορές ή παραπομπές σε τρίτους, δίνονται εντός περενθέσεων στο κείμενο ανωτέρω και δεν επαναλαμβάνονται πάρα κάτω.

Απο την  προσωπική μου βιβλιογραφία στο θέμα, συνιστώ  την προσοχή στο νο.6 κατωτέρω, και στον φάκελλο "Studio Design Methods of Celebrated Architects" στο προσωπικό μου Αρχείο (Αρχείο Α.Κ.Α), οπου ολο το πρω τογεννές υλικό απο την σχετική μου έρευνα διεθνώς. (αδημοσίευτο), πλην ως αναφέρεται ενταγμένοσε αλλες δημοσιεύσεις μου.

1.  " Part-Art : Creative Means for Public Environmental Education", Discussion paper series #8, School of Environmental Studies,University College, London, 1969. pp. 1-6.

2. "New Tools and Directions in the Process of Architectural Design", Working Papers series, Department of Architecture UTA, Nov. 1973.

3. "Recent Space", AIA Journal, Nov. 1975, pp. 38-41.(και σε περαιτέρω παραλλαγές-επεκταμένο βλ. νο.4 πάρα κάτω)

4."Recent Space:  attitudes, typology, or foam core board and the exacto knife", Technodomica, Feb. 1976.   pp. 17-23.  Επίσης στα Ελληνικά ως :"Έσχατος Χώρος:Tάσεις,τυπολογία , Συνθετική Μεθοδολογία", Τεχνοδομικά, Μάιος 1976, σσ. 24-31 επίσης στα Τουρκικά ως

 "Gümümüzde Mekän : Bir Tipoloji" σε " Arkitect", Mimarlik

Zehircilik, Turizm Degisi, 362 / 2, Istambul, 1976

5. "Space in New Mexico Architecture as a Resource for an Energy Ethic", New Mexico Architecture, Jan./Feb. 1976.  pp. 10-15.

6.Α.Κ.Αντωνιάδη, "Ποιητική της Αρχιτεκτονικής: Φαντασία και Δημιουργικότητα", Εκδόσεις Ανθρωπος και Χώρος, Εκδόσεις Καραγκούνη, Αθήνα 1985, βλέπε συγκεκριμένα ΜΕΡΟΣ Β , τα ακόλουθα : "Συνθετική πορεία και συνθετική μεθοδολογία" σσ.181-198, οπου συστηματική θεώριση των κατωτέρω μεθοδολογιών: Συνεκτική (Jones 1970, Broadbent 1973, Gordon 1961)σσ.188, "Στρατηγική αλλαγής κατευθύνσεων" (Jones 1970, Broadbent 1966) σ.189, "Συστηματικής έρευνας"( Jones 1970, Simon 1969) σ.190, "Μεθοδολογία εγκεφαλικού κατακλυσμού(Brainstorming)(Osborn1963), σ. 191, "Μεθοδολογία Βιοσυσχετικής σκέψης"( Biosociative Thinking) (Thomson 1971), σ. 191, "Μεθοδολογία Μοφολογικών πινάκων"( Zwicky Boxes)(Zwicky 1948) σ. 192, "Μεθοδολογία της συστηματικής άρνησης (Thomson 1971) σ.σ.192, Μεθοδολογία "Μορφολογίας των φράσεων" (Thomson 1977), σ.193, Μεθοδολογία "Συσσωρευτικής στρατηγικής του Page (Page 1963, 1964, 1966) σ. 194, "Στρατηγική της εξάλειψης των διανοητικών μπλοκ (Osborn - 1963) σ.194-195, Μεθοδολογία "Θησαυριστικής αντιπαράθεσης"(Thesaurus Juxataposition)(Broadbent 1966a, 1966b),σ..195, "Συνεργατική στρατηγική για προασρμοστική Αρχιτεκτονική" (Jones 1970)σ.196-198, "Μεθοδολογία συγχρονιστικότητας" (Anthony C. Antoniades/Αντώνη Κ.Αντωνιάδη ) σσ.199-208, "Μέθοδοι διδασκαλίας αρχιτεκτονικών συνθέσεων επιφανών δασκάλων -αρχιτεκτόνων"(με βάση πρωτογενή έρευνα του γράφοντος, σσ.211 230  

7. "Simultaneity in the Design Process and Product Results",  Technodomica , June 1979.  pp. 51-64. "Simultaneity:  A Methodology in the Architectural DesignProcess" in Perspective, Society of Architectural Historians/Texas Chapter, Volume IX Number 1.  May 1980, pp. 9-10.

8."Δια-Πολιτιστική αρχιτεκτονική παιδεία" , Ανθρωπος+Χώρος, Αθήνα 1982, σσ.37-43 

9. "The Design Instructor as an Architectural Journalist" in"Architectural Education and the University", Robert M.Beckley and Hugh Burgess, Editors.  Proceeding of the 70^thAnnual Meeting of the Association of Collegiate Schools of Architecture, 1982.  Washington, D.C., 1983, p.p. 177-182.

10."Italian Architecture in theDodecanese: A Preliminary Assessment", Journal of Architectural Education ,Vol. 38.Number 1, Dec. 1984, p.p. 18-25.  Επίσης στα Ελλην ικά ως :   "Ignored Internationalism:  the Architecture of Lakki",  Anthropos + Choros #20, p.p. 27-38, also in Greek in same issue of magazine as "Αγνοημένος Διεθνισμός: η Αρχιτεκτονική του Λακκιού", p.p.19-28 . "Η Αρχιτεκτονική των Ιταλών στα Δωδεκάνησα" , Ο Δρόμος, Τεύχος 17,18, Ρόδος, Δεκ.  1983, σσ. 20-30.( TitleTranslated: Italian Architecture in the Dodecanese - For publication in English  see no. 73 below) και "Τρεις Ιταλικές εκθέσεις: συμπλήρωση στον Ιστό της Ιστορίας της Τέχνης του αιώνα μας",Ο Δρόμος, Τεύχος 17,18, Ρόδος, Δεκ.  1983, σσ. 24-25.( Title translated:Three Italian Exhibitions : Missing thread in the evolution of theHistory of Art during our century").

11."The  Care-free  and  Play elements vs. the element ofSerious  in Architectural creativity" in Fostering Creativity in Architectural Education , James P. Warfield, Ed. ACSA, West Central Regional Meeting, University of Illinois 1986, pp. 3-8

12. "Περί κριτικής της Αρχιτεκτονικής" , Δελτίο Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, Απρίλης-Μάης1986, σσ.13-14,40. ( Title translated: "On Architectural  Criticism" , in the Journal of the Greek Society of Architects).

13. "Antoine Predock:  A Case of Synthetic Inclusivity", L'arquitettura, March 1988, p.p. 178-198 (in Italian and English).

14."Viollet le Duc: Διαλέξεις και Ελληνική Αρχιτεκτονική" , Εκδόσεις Σταχυ, Αθήνα 2000

15. " Οι Μακέτες" , "Αρχιτέκτονες", Περιοδικό του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ, τεύχος 25,  Ιαν/Φεβρ. 2001, σσ. 27-28

16. "Inclusivist Architectural Poetics" , "Architecture+Design", A Journal of Indian Architecture, vol xviii, no.4, New Delhi, July-August 2001, pp.102-105                                                                                                                            

17."Κλίμαξ", «Α+Τ» (Αρχιτεκτονική+Τεχνολογία), τεύχος νο.2 , Εκδόσεις Wiredart ,Μάιος 2004,σσ. 18-19

18.Anthony C.Antoniades,“Architecture and the Stages of Life”, UIA 2005 (International Union of Architects World Congress 2005) ,section 3.2 ( c ) Housing in Cities , Istanbul, 6 July 2005. Μέρος του άρθρου δημοσιεύτηκε επίσης στα Γιαπωνέζικα στο περιοδικο  Jutaku-Kenchiku, 20 05 04, σ.28 , ενώ δημοσιεύτηκε επίσης ολόκληρο στα Αγγλικά και Ιαπωνική μετάφραση (απο τον  Toshio Nakamura)στο επίσης Γιαπωνέζικο περιοδικό " VA"visual Architecture, Nov.2005 vol. 41, no.314, σσ. 122-136 . Περιλαμβάνεται επίσης στο βιβλίο "ΑΡΧΙΛΟΓΟΣ", Ελεύθερος Τύπος , Βαλτετσίου 53, 2006 (και σε CDrom)

19. Α.Κ.Αντωνιάδη, "Αρχιλόγος", Ελεύθερος Τύπος (Βαλτετσιου 53), Συλλεκτική έκδοση και έκδοση σε CDrom, Αθήνα 2006

20. " The Commission : The most fundamental prerequisite of  Design" www.acaarchitecture.com/Mag20.htm  feb2007

21."Βιβλία Ελλήνων αρχιτεκτόνων στο εξωτερικό: Απ'το Στάμο Παπαδάκη στη Στυλιανή Φιλίππου και μερικές σκέψεις για το Υπουργείο Πολιτισμού και το εγχώριο ακαδημαϊκό-εκδοτικό  αρχιτεκτονικό κατεστημένο", www.acaarchitecture.com/mag26.htm  (Απρίλης 2008)

22.  "Ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης και τα Ψηλά κτήρια" www.acaarchitecture.com/Mag24.htm  5/4/2008

23.  "Υποσημειώσεις για τον Στάμο Παπαδάκη (1906-1992)  και δυό υποθέσεις για τη συνεισφορά του στην αρχιτεκτονική του εικοστου αιώνα". Επίσης στα Αγγλικά "Notes on Stamo Papadaki (1906-1992): A neglected pioneer from Greece and his contribution to the architecture of twentieth century" και τα δύο σε www.acaarchitecture.com/Mag27  27/6/2008

24. "Bruce Goff : in memoriam", www.acaarchitecture.com/Mag31,  Dec.2008

25.  "Prince, Jencks, Goff", www.acaarchitecture.com/Mag31,  Dec.2008

Για περισσότερα και σχέσιν έχοντα με τις Αρχιτεκτονικές συνθέσεις, τη διδασκαλία τους, την δημιουργία θεμάτων κτλ.  βλ. κατάλογο δημοσιεύσεων γράφοντος σε http://www.acaarchitecture.com/Periodicals.htm

Πέρα απο την προσωπική μου βιβλιογραφία, στον  Διεθνή και στον Ελληνικό τύπο,από το 1969 μέχρι σήμερα, και πέρα απο  τις πρωτογενείς πηγές που έχω αναφέρει στο κείμενό μου ανωτέρω, αναφέρω βιβλία που εχω διαβάσει και που παρουσιάστηκαν στην Ελληνική βιβλιογραφία, απ'οτι γνωρίζω κι'εχω παρακολουθήσει  απο το  1997 και μετά ,τα οποία  εμπίπτουν στο θέμα και   θα  μπορούσαν να βοηθήσουν στή  διδασκαλία  των αρχιτεκτονικων συνθέσεων ευρύτερα, είτε από τη  θεωρητικο-μεθοδολογική άποψη απ'ευθείας ,  είτε απο την  Ιστορικο-κριτική πλατφόρμα ως "συμπαράσταση" και βοήθεια στον Αρχιτέκτονα/δάσκαλο συνθέσεων, είτε ως προσωπικο-λογοτεχνικά κείμενα, με στόχο την ευαισθητοποίηση του ευρύτερου κοινου και την διέγερση της φαντασίας και δημιουργικότητας  των σπουδαστών. Αφήνοντας τις αρετές ή τα μειονεκτήματα ορισμένων απ'αυτα κατα μέρος, τα αναφέρω χρονολογικά πάρα κάτω :

1. Γ.Πεπονή, "Χωρογραφίες", εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα , 1997 

2. Τ. Μπίρη, "Με τη σκέψη στην αρχιτεκτονική",εκδόσεις Παπασωτηρίου, Αθήν α 1999

3. Τ.Μπίρη , "Αρχιτεκτονική Σημάδια και Διδάγαματα : στο Ιχνος της συνθετικής δομής", Μορφωτικο Ιδρύμα ΕΤΕ, Αθήνα 2001(Ενα έργο καθαρά αφιερωμένο στην προσωπική φιλοσοφία και την Αρχιτεκτονική διδασκαλία του συγκεκριμένου Δάσκαλου/Αρχιτέκτονα)

4. Τ. Μπίρη, "Εν Πτήσει/Συνομιλίες για την αρχιτεκτονική με τον Τάκη Κουμπή", Εκδόσεις Παπασωτηρίου, Αθήνα 2008 (βλ. ιδιαίτερα σ.212-230 οπου απ'ευθεία αναφορά σε "Αρχιτεκτονική Διδασκαλία" )

5..Π.Τζώνος, "Επιστήμη και Σχεδιασχμός ή Δεν είμαστε εντελως μόνοι", Εκδόσεις Παπασωτηρίου, Αθήνα 2002

6  Frank Lloyd Wright, " Συμβουλές στο νεαρό αρχιτέκτονα" (ΜετΑ.Κ.Αντωνιάδη) , περιοδικό "Α+Τ"(Αρχιτεκτονική +Τεχνολογία),   Εκδόσεις Παπασωτηρίου τεύχος νο.1,Αθήνα 2003

7.Σ.Ξενόπουλος,"Εννοιολογική Προσέγγιση Σχεδιαστικών Προβλημάτωτν : Τρία κατ'επιλογήν μαθήματα στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ", περιοδικό"Α+Τ"(Αρχιτεκτονική +Τεχνολογία),   Εκδόση Wiredart, τεύχος νο.2,Αθήνα 2004 σσ.128-132

8. Τ. Παπαϊωάννου, "Η Αρχιτεκτονικη του Καθημερινού", Καστανιώτης, Αθήνα 2005

9. Π.Τουρνικιώτη,"Η Αρχιτεκτονική στη Σύγχρονη εποχή", Futura,Αθήνα 2006

10. Α.Κ.Αντωνιάδη, "Αρχιλόγος", Ελεύθερος Τύπος (Βαλτετσιου 53), Συλλεκτική έκδοση και έκδοση σε CDrom, Αθήνα 2006

11. Α.Τομπάζης "Letter to a Young Architectc/Γραμμα σ'ενα Νεο Αρχιτεκτονα", Libro, Αθήνα 2007

Φωτογραφίες (Ολες απο τον Α.Κ.Αντωνιάδη, επι τόπου η απο το  προσωπικό του ακαδημαϊκό Αρχείο ACA/AKA)

Αντώνης Κ.Αντωνιάδης, Μαρτης 2010

©ΑΚ.Αντωνιάδης/Anthony C.Antoniades

---απαγορεύεται ή κάθ'οιονδήποτε τρόπο δημοσίευση ή αναδημοσίευση του παρόντος ή μέρους του , ή η κάθ'οιονδήποτε τρόπο αναφορά ή παρουσίαση του  ακόμη και μέσω LINK ή τυχόν αλλων "νομικίστικων" παραπομπών (π.χ ΕΔΩ) σε αλλες ιστοσελίδες  ή εντυπα περιοδικά ή βιβλία τρίτων,  με τέτοιο τρόπο που να δίνει την εντύπωση ή να επιτρέπει να εννοηθεί, τώρα ή στο μέλλον , οτι δημοσιεύτηκε ή εκχωρήθηκε για δημοσίευση σ'αυτούς. Το παρόν αποτελεί ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΊΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΚΑΙ ΑΝΉΚΕΙ Σ'ΑΥΤΟΝ , ΣΤΟ ΚΟΙΝΟ ΠΟΥ Ο ΙΔΙΟΣ ΤΟ ΑΠΕΥΘΥΝΕΙ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΙΜΟΥΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ, Η ΟΠΩΣ ΑΥΤΟΣ ΕΝΥΠΟΓΡΑΦΩΣ ΕΓΚΡΙΝΕΙ...ΑΡΚΕΤΑ ΠΙΑ !  Ακαδημαϊκές αναφορές ή σχόλια οπως ακαδημαϊκά απαιτειται, ειναι προφανώς οχι μόνον ευπρόσδεκτα αλλά και  επιθυμητά, για την πρόοδο του διαλόγου και της αρχιτεκτονικής. Ευχαριστώ Α.Κ.Αντωνιάδης 25 /3/2010

Επομενα 2. "Συγχρονιστικότης"/"Simultaneity" a Methodology byA.C.Antoniades,    3.Εργασίες φοιτητών μου/ Work of my Students)

Λιστα MAGAZINES

------------------------------------------------------------------